Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) tanımına göre halk sağlığı: “çevre sanitasyonu, bulaşıcı hastalıkların denetimi, bireylerin bireysel hijyen konusunda eğitimi için örgütlenmiş toplumsal çalışmalar... her birey için sağlığın sürdürülmesine yeterli bir yaşam standardını sağlamak için toplumsal mekanizmalar geliştirme ... bilim ve sanatıdır.” Bu tanımdan anlaşılmaktadır ki halk sağlığı bağlamında çevre sanitasyonu vazgeçilemez ehemmiyete sahiptir. Bu yanıyla güvenli sanitasyon hizmetlerinin halk sağlığı bakımından temel kamu hizmetlerinin başında geldiği söylenebilir.
Temiz su kaynaklarına erişim sorunu, dünyanın “en fakir” ülkelerinde hâlâ ölümlere neden olmaya devam eden bir toplumsal sağlık sorunudur. The Lancet’in “The Global Burden of Disease” başlıklı raporuna göre temiz su kaynaklarına erişim sorunu 2017 yılında 1,23 milyon ölüme sebep olmuş ve böylece dünyada en çok ölüme neden olan on dördüncü neden olarak tespit edilmiştir. Bu sayı aynı yıl gerçekleşen cinayetlerin üç katıdır ve trafik kazalarındaki yaşam kayıplarına eşittir. Güvenli olmayan su nedeniyle gerçekleşen ölümler, dünyada yaygın olarak Orta Afrika ve Hint Alt Kıtası bölgelerinde görülmektedir. Ölüm oranlarının 2017 yılı için Çad’da yüzde 14 gibi bir yaygınlığı bulunurken Avrupa’nın çoğunda yüzde 0,01’in altına kadar inmektedir (Ritchie ve Roser, 2021). Türkiye’nin temel temiz suya erişim oranı yüzde 97 olarak tespit edilmiştir. Ayrıca “Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME)” tarafından yayınlanmış güvenli olmayan su nedeniyle ölüm oranı verilerine göre Türkiye’de yaşanan ölümler 2010 yılından 2017 yılına kadar yüz binde 0,6’dan yüz binde 0,45’e kadar düşmüştür. Bu durum Türkiye’de güvenli olmayan su sebepli ölümlerin sıfıra oldukça yaklaştığını göstermektedir.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından “diğer hanelerle paylaşılmayan iyileştirilmiş temizlik tesislerini kullanmak” olarak tanımlanan temel sanitasyona erişemediği için 2017 yılında dünyada 775 bin kişi hayatını kaybetmiştir (Ritchie ve Roser, 2021). Türkiye’nin nüfusunun ise yüzde 97’sinin temel sanitasyona erişim sağladığı görülmektedir. Temel sanitasyondan farklı olarak, Dünya Sağlık Örgütü’nün “diğer hanelerle paylaşılmayan ve dışkıların güvenli bir şekilde uzaklaştırıldığı, fosseptik çukurları, borulu kanalizasyon sistemleri ve sifonlu dökümlü tuvalet sistemleri” şeklinde tanımladığı “güvenli bir şekilde yönetilen sanitasyon hizmetleri” için Türkiye’nin verilerine bakıldığında 2020 yılı itibarıyla nüfusun yüzde 78’inin güvenli sanitasyon hizmetinden faydalandığı, dünya nüfusunun ise yarısından biraz fazlasının (yüzde 54) güvenli bir şekilde yönetilen sanitasyon hizmetlerine erişimi olduğu görülmektedir. Sanitasyon durumuna göre dünya ülkelerinin durumlarına bakıldığında en düşük gelire sahip ülkelerde nüfusun beşte birinden daha azının güvenli sanitasyona sahip olduğu görülmektedir.
Türkiye’nin 1961 tarihinde yasalaştırdığı “224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Yasası” ilkesel olarak, tüm sağlık hizmetlerinin devlet görevi olarak kabul edilmesini, ilk basamak sağlık hizmetlerinin (koruma ve sağaltım birlikte) bölgesel yayılımının genişletilerek herkesin bu hizmetlerden yararlanmasının sağlanmasını, koruyucu ve sağaltıcı hizmetlerin birlikte sürdürülmesini ve kamu sektöründe hizmetlerin tek elden yürütülmesini kabul etmektedir. Bu açıdan önemli bir halk sağlığı adımı olan bu yasa DSÖ’nün “2000 yılında Herkese Sağlık” kararlarına da uyumludur. Ne var ki yasa, gereği gibi yürürlüğe konamamıştır (Özgür, 2004).
Gelişen ekonomik üretim faaliyetlerinin başta su kirliliği olmak üzere doğa üzerindeki tahribatının arttığını gösteren literatüre uygun olarak sanitasyon olanakları, endüstriyelleşmenin etkisiyle daha da kısıtlanmaya başlamıştır. Öte yandan yetersiz kanalizasyon sistemleri yeraltı sularının kirlenmesine yol açmaktadır. Güvenli içme suyu ve sanitasyon hizmetleri, sağlık sistemi açısından hem maliyet azaltıcı bir özellik taşımakta hem de toplumsal sağlığı geliştirmektedir. Bununla birlikte neredeyse tüm nüfusun temiz su ve sanitasyona erişebildiği ülkeler aynı zamanda en yüksek kişi başı milli gelire sahip olan ülkelerdir.
Montgomery ve Elimelech (2007), temiz su ve sanitasyon hizmetlerinin eksikliği halinde ortaya çıkan sorunlar ve çözüm yolları sunmayı amaçladığı çalışmalarında siyasi irade eksikliğinin altını çizmektedir. Konuk Şeker ve Ocakçı (2014), yoksul çocukların temiz su ve sanitasyon olanakları yoksunluğuna bağlı olarak sağlık sorunları yaşadığını belirtmiştir. Literatür genelinde de görülebileceği üzere sanitasyon ve temiz suya erişimde milli gelirin ve kişi başına düşen payın olumlu bir etkisi bulunmaktadır (Akt: Börüban ve Özgür Güler, 2020).
Kaynakça
Börüban, C. ve Özgür-Güler, E. (2020). Milli gelirin sanitasyon olanakları ve çevre üzerine etkisi: bir yol analizi uygulaması. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(2), 80-93.
Konuk Şeker, D. ve Ocakçı, F. (2014). Yoksulluğun çocuk sayısı üzerine çok boyutlu etkileri. Ankara Sağlık Hizmetleri Dergisi, 13(1), 57-68. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/ashd. doi:https://doi.org/10.1501/Ashd_0 000000098.
Montgomery, M.A. ve Elimelech, M. (2007). Water and sanitation in developing countries: Including health in the equation. Environmental Science & Technology, 41(1), 17- 24, doi: https://doi.org/10.1021/es072435t.
Ozgur, S. (2004). “Halk sağlığı” ya da güncel adıyla “toplum hekimliği” kavramları. Kavaklık Rotary Kulübü toplantısında sunulmuştur, Gaziantep, Temmuz, 2004.
Ritchie, H. ve Roser, M. (2021, Haziran). Clean water and sanitation. 8 Kasım 2021 tarihinde https://ourworldindata. org/clean-water-sanitation adresinden erişildi.
Bu analizi paylaş