Faaliyet Alanlarına ve Bölgelere Göre Dernekler

Sivil Toplum Kuruluşları (STK’lar) gönüllü üyeliği temel alan, topluma hizmet etmeyi ve siyasetin gidişatına etki etmeyi hedefleyen resmi olmayan örgütlenmeler olarak tanımlanabilir. Sivil Toplum Kuruluşlarının siyaseti etkilemesi küresel, ulusüstü, ulusal, yerel ve bölgesel olarak değerlendirilebilir (Talas, 2011). Dernekler ise Türk Medeni Kanunu’nun 56. maddesine göre “gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi toplulukları” olarak tanımlanır (Türk Medeni Kanunu, t.y.). Topluma hizmet noktasında önemli bir katkı sağlayan derneklerin bölgelere göre dağılımlarının incelenmesi mevcut durumu değerlendirmek açısından faydalı olacaktır. 

Faal derneklerin 2010 yılından 2020 yılına kadar sürekli bir artış gösterdiği tespit edilmiştir. Bu yıllar arasında sadece faal dernek sayılarının 2021 yılında 2020 yılına göre küçük bir miktar azalma ile 110 binden 109 bine düşmüştür. Bu sayı 2022 yılında tekrar 110 bin olmuştur. Genel itibarıyla bakıldığında 2010 yılında 80 binlerde olan faal dernek sayısı 2022 yılında 110 binlere çıkmıştır. 

Salgın döneminde birçok kısıtlama ve ekonomik düzensizlikler gönüllü faaliyet gösteren derneklerin acil önlem almasına ve mevcut ajandalarını değiştirmelerine yol açmıştır. Ancak burada dikkat çekici husus pandemi dönemi başlangıcı olan 2019 yılı ve devamı olan 2020 yıllarında halen faal dernek sayılarında artış gözlemlenmesi ve düşüşün 2021 yılına sarkmasıdır. En fazla faaliyet gösteren on alana göre derneklerin dağılımı grafikte verilmiştir. Buna göre en fazla faaliyet alanına sahip olan dernekler, 38 bin 146 ile mesleki ve dayanışma dernekleri olmuştur. Bunu takiben dini hizmet gerçekleştirmeye yönelik faaliyet gösteren 18 bin 36 sayısına sahiptir. Üçüncü sırada ise spor ve sporla ilgili faaliyet gösteren dernekler mevcuttur. 

2022 yılı odaklı derneklerin bölgelere göre dağılımına baktığımızda diğer bölgelere kıyasla en fazla dernek, yaklaşık 41 bin ile Marmara bölgesindedir.Marmara bölgesini 20 bin dernek sayısı ile İç Anadolu bölgesi izlemektedir.  Ege, Karadeniz ve Akdeniz bölgeleri sırasıyla yaklaşık olarak 13, 12 ve 10 binlerde dernek sayısına sahip olurken en az dernek sayısı ise yaklaşık 5 bin ile Doğu Anadolu bölgesine aittir. Buradan hareketle dernek sayılarının bölgelere göre farklılık gösterdiği kolaylıkla görülebilir. 

Bölgelere göre kamu yararına çalışan dernek sayılarına bakıldığında ise en fazla dernek sayısının yine 146 adet dernek ile Marmara bölgesinde olduğu tespit edilmiştir. Bunu takiben İç Anadolu bölgesinde 134 adet ve Ege bölgesinde 33 adet kamu yararına çalışan dernek vardır. Güneydoğu Anadolu bölgesinde ise yalnızda 2 adet dernek olduğu görülür. Bu bağlamda bölgelerde bulunan dernek sayılarının dağılımı ile kamu yararına çalışan derneklerin dağılımları oldukça farklılık göstermiştir.  Bölgelerin barındırdığı şehirlerin gelişmişlik seviyesine göre bu sayılar değişiklik gösterebilir. Dernek sayılarının yüksek bir değere sahip olması bölgenin gelişmiş ve büyükşehirleri içinde barındırması ile potizif ilişkili bir durumdur. 

Sayısal göstergeler ile STK’ların yurt içindeki toplam sayısı ve bölgelere göre dağılımı Türkiye’deki dernekleşmeyi daha net görmeyi sağlar. Burada özellikle topluma hizmet odaklı olan derneklerin bölgesel dağılımındaki dengesizlik de ortaya çıkmıştır. Büyükşehirlerin dahil olduğu bölgelerde dernek sayıları ve faaliyet alanlarının çeşitliliği  daha fazla iken Türkiye’nin doğusunda bulunan illerde dernek sayılarının daha az olduğu rahatlıkla görülebilir. Derneklerin topluma hizmet ve dayanışmayı arttırma hedefleri bulunduğu göz önünde tutulduğunda dernek sayılarının her bölgede yüksek olması topluma hizmeti ve istifadeyi artırabilir. 

Kaynakça 

Talas, M. (2011). Sivil Toplum Kuruluşları ve Türkiye Perspektifi. Türklük Bilimi Araştırmaları, (29), 387-401. 

Türk Medeni Kanunu (t.y.). 28 Temmuz 2022 tarihinde TÜRK MEDENÎ KANUNU (mevzuat.gov.tr) adresinden erişildi.

Not: Bu analiz yazısı Merve Bircan Altınsoy’un yazdığı Sivil Toplumun 10 Yılı Alan İzleme Raporu’ndan hareketle kaleme alınmıştır.