Mevcut ekonomik düzende bireylerin harcama eğilimleri çeşitlenmiş, hanehalkı harcamaları yıllar içinde artış eğilimindedir. Belirli dönemlerde hanehalkları için avantajlı olabilen sermaye genişleme dönemlerinde yapılan harcamaların yanı sıra ekonomik krizlerin sebep olduğu ihtiyaca yönelik harcamalar hanehalkı borçluluğunu etkilemektedir. Hanehalkı borçluluğu bilhassa alım gücünün zayıfladığı ekonomik şartlarda kişilerin ekonomik sorunun toplumsal sorunlara dönüşmesine karşı mali açıdan ne kadar dirençli oldukları bakımından önemlidir.
Konut ve konut masrafları dışında kredi veya kredi kartı taksit veya borç ödemesi olan hanelerin oranı 2010-2019 yılları arasında sürekli olarak artmıştır. 2019’da zirveyi gören bu oranın 2020 yılında aniden azaldığı görülür. Salgın dönemi olan 2020 yılında borçlanmanın artması beklense de sosyal hayatın kısıtlanmasının bu orandaki azalışta etkili olduğu söylenebilir. Nitekim normal koşulların hakim olduğu 2021 yılında yeniden bir yükseliş yaşanmıştır. 2022 yılındaki azalışta ise kötü giden ekonomik şartların sebep olduğu güvensiz ortam nedeniyle kredi kısıtlanmalarının yaşandığı, bu durumun da hanehalkı borçluluk oranlarına yansıdığı söylenebilir.
Gelir yetersizliği nedeniyle ihtiyaç kredilerinin kullanımının artması açık bir gerçek olarak karşımızda durmakla beraber kredi kullanabilen sosyo-ekonomik grupların kredi kullanım miktarında önemli bir artışın gerçekleştiği görülmektedir. Nitekim artan kredi kullanım miktarlarının hanehalkı borçluluk düzeylerinde de etkili olması beklenir. Her halükarda Türkiye’de artan bir borçlanmanın varlığı göz önündedir.
Türkiye’de hanehalkı tüketim harcamalarının GSYİH içindeki payı %50 civarında seyretmektedir. 2022 yılında bu oran %57,5 olmuştur. Bu bağlamda hanehalkı borçluluğunun boyutunu ifade eden hanehalkı borcunun harcanabilir hane gelirine oranı da giderek büyümüştür. 2000’li yılların başında %20’yi aşmayan bu oran 2010 yılında ilk defa %40’ın üzerine çıkmış, 2016-2022 yıllarında %40-50 civarında seyretmiştir. Buradan hareketle, hanehalkı gelirinin yarıya yakınının hanehalkı borçlarına aktığı söylenebilir.
Bireysel borçlanmanın ve hanehalkı yükümlülüklerinin artışını ifade eden bir diğer gösterge ise hanehalklarının ödediği kredi miktarıdır. 2013-2022 yıllarında kredi ödeme miktarı sekiz kat artarak 39 milyar TL’den 306 milyar TL’ye ulaşmıştır. Bu miktara paralel olarak kredi kartı ödemelerinin piyasa içerisindeki payı da artmıştır. Kredilerin GSYİH’ye oranı 2000’li yılların başında %20 civarında seyrederken, 2004’ün ardından bu oranda sürekli bir tırmanış gerçekleşmiştir. Refah seviyesindeki nispi yükselişin de harcama miktarlarındaki artışta etkili olduğu düşünülebilir. Ancak 2010’lu yılların ortasından itibaren borçlanma niteliğinin giderek ihtiyaca yönelik harcama kalemlerine evrilmesi 2000’li yıllarda yaşanan sermaye ve refah genişlemesinin devam etmediğini gösterir niteliktedir. Her iki durum da Türkiye’de kredilerin ekonomi çarkını döndüren önemli bir dişliye dönüştüğü açıktır.
[graph_ 2288]
Bununla beraber, 2009-2022 arasında yıl içinde kredi borcu nedeniyle yasal takibe intikal etmiş kişi sayısı toplamda 1-2 milyon civarında seyretmiştir. 2010’lu yıllarda yaygın bir eğilim olarak görülen kredi kullanımının 2021 yılında patlak verdiği görülür. Bahsedilen yılda 1,7 milyon kişiyle hem kredi hem de kredi kartı borcunu ödememiş kişi sayısı bir önceki yılların en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi’nin paylaştığı raporda 2023 yılında bu sayının 2 milyon kişiyi aştığı söylenmiştir (2023). Buna göre bireysel kredi ve kredi kartı borcunu ödememiş kişi sayısıyla ilgili verilere göre Mart 2023 itibariyle yasal takip statüsünde hesabı olan ve ödemesi devam eden borçlu sayısı 2 milyon 415 bin kişidir (2023).
Bankalar Birliği raporunda ödeme riskinin en yüksek olduğu şehirlerin büyükşehirler olduğu tespit edilmiştir. İstanbul’da yaşayan bireylerin ödeme riski oranı diğer şehirlere 20 puanlık bir fark atmıştır. Hayat pahalılığının en yüksek seviyelerde olduğu İstanbul’da geçimin de zorlaştığı, buna paralel olarak geri ödeme riskinin de yükseldiği söylenebilir. Buna ek olarak, 2010-2022 yıllarında TÜİK tarafından yapılan gelir ve yaşam koşulları araştırmasında Türkiye genelinde hanelerde konut ve konut masrafları dışındaki borçların yük olma durumunun azaldığı tespit edilmiştir.
Hanehalkı borçluluğunun üretilen ve satılan bütün mal ve hizmetlerin içerisinde önemli bir yere sahip olduğu anlaşılmaktadır. Hanelerin gerek ihtiyaçlarını gerek yatırımlarını borçlanma döngüsü üzerinden karşıladığı görülür. Verilerden hareketle elde edemediğimiz ancak önem arz eden gelir düzeyine göre borçlanma durumu hanehalkı borçluluğunun durumunu ortaya koymak için esas meseledir. Harcamaların ve harcanan miktarın geri ödenebilirlik düzeylerini karşılaştırmak için gelir düzeyine göre sınıflandırmaların yapılması şarttır.
Kaynakça
Alpar, B. I. (2022). Türkiye’de Hanehalkı Borçluluğuna İlişkin Güncel Bir Değerlendirme ve Hanehalkı Borçluluğunun Muhtemel Sonuçları, Erciyes Akademi, 36(3).
Bu analizi paylaş