Hanehalkı Geliri ve Harcamalarının Dağılımı

Neoliberal küresel politikaların Türkiye dâhil tüm dünya ülkelerinde giderek derinleştirdiği gelir eşitsizlikleri, bireylerin tüketim alışkanlıklarına ve harcamalarına doğrudan yansıyarak ortaya çıkan sınıfsal uçurumların önemli bir boyutunu oluşturmaktadır. Makro ölçekte toplumsal refahın geri plana atıldığı iktisadi bir paradigmanın benimsenmesinin mikro anlamda hanehalkı bütçesi ve yönetimi üzerinde kaçınılmaz sonuçlara yol açtığı söylenebilir. Bu bağlamda birçok uluslararası organizasyon hanehalklarının sosyoekonomik durumuna dair göstergeleri ülke nüfusunu beş temel gelir grubuna ayırarak analiz etmektedir. Türkiye’de gelir dağılımının en altında yer alan yüzde 20’lik grubun 2010 yılında toplam gelirden aldığı pay yüzde 5,8 olarak ölçülmüş; daha sonra bu sayı 2013’e değin artarak yüzde 6,2’ye çıkmıştır. Son olarak 2019’da yüzde 5,9 şeklinde kaydedilen oran, en düşük gelir grubuna mensup dolayısıyla oldukça kırılgan ve dezavantajlı bir konumda yer alan kesime dair kritik bir veri sunmaktadır. Sosyal dışlanmaya açık, çok büyük bir oranda güvencesiz çalışan ve maddi yoksunluğu en keskin biçimde tecrübe eden bu grubun, toplam gelirden aldığı payın küçülmesinin derin bir yoksulluğu ve çaresizliği beraberinde getirmesi beklenmektedir. 

Gelir eşitsizliğinin diğer kutbunu oluşturan son yüzde 20’lik kesimin toplam gelirden aldığı pay 2010’da yüzde 46,7 iken 2019’da bu sayı 0,8 puan artarak yüzde 47,5’e yükselmiştir. Sınıflar arası makasın biraz daha açılması anlamına gelen bu genişlemeyle toplumun beşte birini oluşturan bir zümrenin, toplam gelirin neredeyse yarısını elinde tuttuğu gerçeği karşımıza çıkmaktadır. Daha eşitlikçi bir dağılım için yüzdelikler arası farkların azalarak oranların birbirine nispeten yakın hale gelmesi elzemdir. Bununla beraber, üst bir bakışla orta grup dolayısıyla orta sınıf şeklinde değerlendirilebilecek üçüncü yüzde 20’lik kesimin seneler içerisinde yaşadığı dalgalanma da sosyolojik açıdan anlamlıdır. Buna göre üçüncü yüzde 20’lik grubun 2010’da toplam gelirden aldığı yüzde 15,2’lik pay 2019 yılında yüzde 14,9’a gerilemiştir. Bu çerçevede siyasetçiler tarafından genellikle popülist bir üslupla kamuoyuna sunulan ‘güçlü orta sınıf’ tahayyülünün de esasen tasarıda kaldığı söylenebilir. 

Gelir ve kazancın yanında, tüketim harcamalarının miktarı ve dağılımı da aydınlatıcı ve yaygın bir sosyoekonomik statü göstergesidir. 2012-2019 yılları arasında devamlı artış gösteren hanehalkı aylık ortalama harcama toplamının 7 sene içerisinde 2.366 TL’den 4.972 TL’ye yükseldiği tespit edilmiştir. 2019 yılında 2020 TL olan net asgari ücret hesaba katıldığında tek asgari maaşla geçinen bir hanehalkı için aylık ortalama harcama toplamı elde edilen kazancın bir hayli üzerindedir. Böyle bir açığın genele yayılması geçim sıkıntısının kökleşmesi anlamına gelebilir. 

Öte yandan, TÜİK istatistiklerine göre tüketim harcamalarında en büyük kalemi 2012’den 2019’a istikrarlı şekilde konut ve kira harcamaları oluşturmaktadır. Kiranın ardından gıda ve alkolsüz içecekler, akabinde ise ulaştırma gelmektedir. Seneler içerisinde oranlar farklılaşsa bile sıralamada bir değişiklik yaşanmadığı gözlenmiştir. Bununla beraber, çok yönlü bir analiz için tüketim harcaması istatistiklerini gelir grupları bazında incelemek faydalı olacaktır. Zira en alt gelir grubuna mensup hanehalkları, eğitim gibi hizmetlerde ücretsiz seçenek olan devleti tercih etmekte; yüksek gelir grupları ise daha iyi eğitim kalitesi, izole sosyal çevre, hatta statü kazanımı gibi birçok değişkeni göz önünde bulundurarak özel okul seçeneklerine yönelmektedir. Dolayısıyla genel bir değerlendirme yapıldığında eğitim gibi kategoriler toplam harcamalar içinde çok yer kaplamıyor gibi gözükse dahi farklı gelir grupları özelinde öncelikli masraf gideri haline gelebilirler.