Türkiye’de kültür odaklı iş ve faaliyetlerin önemli bir kısmı hükümet ve yerel idareler tarafından finanse edilir. Bu sebeple kültürel faaliyetlere ayrılan bütçenin analizinde Kültür ve Turizm Bakanlığı önemli bir aktör olarak karşımıza çıkar. Son yıllarda Kültür ve Turizm Bakanlığı’na ayrılan bütçenin seyrine bakıldığında; genel bir artış söz konusu olsa da diğer bakanlıklara oranla alt sıralarda yer alır. Bütçenin hangi alanlarda yoğunlaştığına bakıldığında; kültürün turizmi öncelediği görülür. Bunun sebebi turizm yatırımlarının özel sektör eliyle gerçekleşmesidir. Ancak her ne kadar kültüre ayrılan bütçe turizmi önceliyor olsa da AB ülkeleriyle kıyaslandığında oransal olarak büyük bir farkın olmadığı anlaşılabilir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’na ayrılan bütçeyi diğer bakanlık bütçeleriyle kıyaslayarak incelemek oldukça önemlidir. Grafikte kamu idarelerinin genel bütçe içerisindeki payı gösterilmiştir. Buna göre genel bütçeden en fazla payı alan kamu idaresi 739 milyon 463 bin TL ile Hazine ve Maliye Bakanlığıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 7 milyon 275 bin TL ile en küçük bütçeye sahip üçüncü bakanlıktır. Bakanlığa ayrılan bütçede yıllar içerisinde bir iyileşme gerçekleşmediğinden bu sıralama çok değişmemiştir.
Kültür Bakanlığı’nın genel bütçe içerisindeki payı ise ortalama yüzde 0,5’tir. Son yıllarda bu pay sayısal olarak artış göstermiş olsa da oran olarak bir artıştan bahsetmek mümkün değildir. 2014 yılında kültür ve turizme 1 milyar 974 milyon 789 TL bütçe ayrılırken, 2021 yılında 6 milyar 16 milyon 496 TL bütçe ayrılmıştır. Genel bütçedeki oran ise 2014 yılında yüzde 0,46 iken 2019 yılında yüzde 0,60 oranına yükselmiş, 2021 yılına gelindiğinde ise yeniden 0,45’e düşmüştür. Dolayısıyla Kültür ve Turizm bakanlığının bütçesinin yıllar içerisinde oran olarak büyük bir değişiklik göstermediğini söylemek mümkündür. Ancak önceki yıllara kıyasla en büyük oransal artış 2019 yılında gerçekleşmiştir. Bunun nedeni; 2019 yılında TİKA, YTB ve Yunus Emre Enstitüsü gibi kuruluşların bakanlığa bağlanmasıdır.
Grafikte gösterildiği üzere bakanlık bütçesinin birimlere göre dağılımına bakıldığında; en büyük payı 1 milyar 194 milyon ile Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğünün aldığı görülmektedir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ve Yunus Emre Enstitüsü bakanlık bütçesinden önemli oranda pay alan diğer birimlerdir. 2021 yılında bakanlığın tüm birimlerinin harcamaları toplam 2 milyar 262 milyonu bulmuştur. Bakanlığın yatırım ödeneklerinin dağılımı incelendiğinde ise kültüre ayrılan payın turizm alanına ayrılandan daha büyük olduğu görülür. Bağlı ve ilgili kuruluşlara ayrılan bütçelere bakıldığında; 554 milyon 754 bin TL ile TİKA’nın ilk sırada yer aldığı görülür. TİKA’yı takip eden Devlet Opera ve Balesi ve YTB, bütçeden önemli ölçüde pay alan diğer bağlı kuruluşlar arasında yer alırlar.
Bakanlığa ayrılan bütçenin durumuna daha genel bir perspektiften bakabilmek için AB ülkeleriyle bir karşılaştırma yapılabilir. AB İstatistik Kurumundan alınan verilerden hareketle hazırlanan grafikte AB ülkelerinin kültür harcamalarının bütçelerindeki oranı gösterilmiştir. Macaristan ve Estonya gibi ülkeler bütçelerinde kültür harcamalarına daha büyük bir oran ayırmışlardır. Ancak bu ülkelerin genel bütçelerinin nispeten küçük olması sebebiyle Fransa ve Almanya gibi ülkelerin yanında kültür bütçeleri düşük kalmaktadır. Büyüklük ve nüfus oranlarını da düşünülerek karşılaştırıldığında, AB ülkelerinden İtalya ve Portekiz’in bütçelerinden kültüre ayırdıkları oranın Türkiye ile yakınlık gösterdiği söylenebilir. Ancak bütçe büyüklükleri ve kur farkı sebebiyle bu ülkelerin kültüre ayırdıkları bütçe Türkiye’nin bütçesinden daha büyüktür.
Bu analizi paylaş