Sosyal harcamaların temel kalemlerinden biri olarak kabul edilen kültür harcamalarına ayrılan bütçenin ülkeden ülkeye değişiklik göstermesinde bir dizi toplumsal ve ekonomik faktörden bahsedilebilir. Öncelikle gayri safi yurt içi hasılanın kültürel harcamalar üzerinde belirleyici bir etkisi olduğunu varsaymak yaygın olsa da diğer politik-ekonomik değişkenlerin de kültürel siyasette en az GSYİH kadar önemli ve açıklayıcı bir konumda durdukları unutulmamalıdır. Bu bağlamda GSYİH’deki büyümenin kısa ve uzun vadede kültür harcamalarında istikrarlı bir artışı beraberinde getireceği öngörülürken, sözgelimi ekonomik durgunluk dönemlerinde bahsedilen harcamaların kesintiye uğramasının muhtemel olduğu düşünülmektedir (Getzner, 2015: 61). Bununla beraber, bir ülkenin kültür-tarih potansiyelinin etkin kullanımını da kapsayan ‘yumuşak güç’ stratejilerinin güncel diplomatik ilişkilerde bir hayli öne çıkması, kültür alanındaki harcamaların ulusal olduğu kadar uluslararası arenada da etkili bir yatırım olduğunu hatırlatmaktadır. Dolayısıyla kültür endüstrisi ve ekonomisi bilhassa yerel olanla global olanın hızla iç içe geçmeye başladığı küreselleşme çağında devletler için araçsal bir role sahiptir.
Konuyla ilgili yapmış olduğu araştırmada Serhat Kaymas (2019), Türkiye’nin kültür endüstrisi ve yaratıcı sektörler ekosisteminin en önemli ülkelerinden biri olduğunu, ancak insan kaynaklarındaki yetersizlik, iyi hazırlanmış kültür politikaları eksikliği ve kültürün Türkiye’nin sürdürülebilir kalkınmasındaki örtük rolü gibi faktörlerden ötürü alanda önemli sorunlarla karşılaşıldığını ileri sürmektedir (2019: 72). Bu bağlamda yazar, kariyer veya kuluçka merkezleri gibi kurumlar aralığıyla yaratıcı eğitim kapasitesinin genişletilmesini, kültürel varlıkların modernize edilerek dijitalleşme dönemine ayak uydurulmasını, kültürel diplomasinin güçlendirilmesini ve yaratıcı girişimlerin finansmana erişimlerinin kolaylaştırılması gerektiğini telkin etmektedir (2019: 91). Türkiye’de devletin genel kültür harcamaları 2014’ten 2018’e ikiye katlanarak 16,9 milyardan 35 milyara çıkmıştır. Her ne kadar 2018’den 2019’a ufak da olsa bir düşüş yaşansa da kültürel harcamalara ayrılan fonun miktarındaki bu büyük ölçekli artış kültür politikalarının gelişimi ve alandaki çalışmaların teşviki adına oldukça önemlidir.
Bu doğrultuda harcamalar 2018 ve 2019 yılları esas alınarak kalem bazında değerlendirildiğinde daha açıklayıcı bir tablo ortaya çıkacaktır. Her iki sene için de harcamaların büyük çoğunluğunun 2018’de yüzde 36,42 ve 2019’da yüzde 28,87 oranlarıyla mimarlık alanına ayrılmış olması dikkat çekicidir.
Türkiye’de 2018 ve 2019 senelerinde devlet kültür harcamaları içerisinde en küçük oran kütüphane ve kültürel eğitim kategorisine ayrılmıştır. Ülkemizde kütüphanelerin sayı ve koleksiyon çeşitliliği açısından yetersiz olduğu, ayrıca kütüphane kullanma alışkanlığının da istenilen seviyeye gelemediği konuyla ilgili yapılmış araştırmalarda ifade edilmiştir (Aydoğdu, 2020: 221). Bu bağlamda, özellikle okul kütüphanelerinin bilgiye erişimde fırsat eşitliği sağlayan bir misyona (Aydoğdu, 2020: 221) sahip olduğu düşünülürse her okula bir kütüphane tesis edilmesi zorunlu bir ihtiyaç haline gelmektedir. Bununla beraber okul kütüphanelerinin il ve ilçe kütüphaneleriyle koordineli çalışması, gerekli noktalarda uzman personelden destek alınması kamu yararına doğrudan hizmet edecek teşebbüslerdir. Kayıtlı bilgiyi yayarak kültürel mirasın aktarımını gerçekleştirdiği ileri sürülen kütüphanelerin gelişmesi, kültür üretimine de katkı sağlayacaktır (Aras, 2017).
2018-2019 yıllarında kültür harcamaları içerisinde oldukça küçük bir pay ayrılan alanlardan biri de kültürel mirastır. Günümüzde insan hakkı çerçevesinde değerlendirilmeye başlanan (Özdemir, 2005: 20) kültürel mirasın korunumunun ülkemizde resmi ve sivil alanda görece düşük bir bilinçle gerçekleştiği söylenebilir. Her ne kadar kültürel mirasın korunumuyla alakalı uluslararası belgelere imza atılarak gelişmeler katedilse de (Özdemir, 2005: 25), pratikte bütünlüklü ve etkili bir yaklaşımdan söz etmek mümkün görünmemektedir.
Kaynakça
Aras, G. (2017). Edebiyat ve kültür: Bireysel ve toplumsal gelişmede okuma ve kütüphane alışkanlığı üzerine. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 945-968.
Aydoğdu, H. (2020). Okuma alışkanlığı ve okul kütüphanelerinin bireysel gelişime etkisi üzerine bir değerlendirme. Milli Eğitim Dergisi, 49(225), 201-226.
Getzner, M. (2015). Cultural politics: Exploring determinants of cultural expenditure. Poetics, 49, 60-75.
Kaymas, S. (2020). Is development possible without cultural policies? Rethinking creative industries and sustainable development in the case of Turkey. Creative Industries Journal, 13(1), 72-92.
Bu analizi paylaş