Türkiye’de kültüre yönelik politikalar dönemin siyasi ve toplumsal meselelerinin etkisinde şekillenmiştir. Bu bakımdan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın AK Parti döneminde gündeminde olan politikalar, AB uyum süreci ve sonrası olmak üzere iki farklı aşamada değerlendirilebilir. Bu dönem, hükümetin takip ettiği liberal ekonomi yaklaşımıyla birlikte kültürel üretimde özel sektörün desteklenmesi söz konusu olmuştur. Bu doğrultuda 2004 yılında uyum süreci kapsamında kültür-sanat alanında kanuni düzenlemeler yapılmaya başlanmıştır. Sinema kanunu çıkarılmış, kültür varlıklarının korunması, işletilmesi ve tanıtılması konusunda özel sektörün önü açılmış, uluslararası festival, bienal gibi sanatsal aktiviteleri düzenleyen özel kurumlar teşvik edilmiş ve tiyatro ve sinema alanındaki teşvikler arttırılmıştır.
Sivil toplumun kültür politikalarının üretilmesine destek vermesini hedefleyen bu kanunlar ile özel sektör kültür politikaları üretimine katılmaya başlamıştır. Bu durum, kültürel miras ürünü olan tarihi değerlerin korunmasından ziyade ticarileştirilmesine yol açacağı şeklinde eleştirileri beraberinde getirmiştir. Ancak AB ile yaşanan karşılıklı anlaşmazlıklar neticesinde 2010’lu yıllardan itibaren kültür politikalarının üretilmesi meselesi AB uyum sürecinin bir parçası olmaktan çıkmıştır.
Diğer yandan bu süreçte özel sektörün önünün açılması ve kültürel mirasın bir ekonomik gelir olarak düşünülmesi, turizmi kültür politikalarının önemli bir bileşeni haline getirmiştir. 2019 yılında 72 milyon dolara çıkarılan turizm tanıtımına ayrılan bütçe, 2020 yılında 180 milyon dolar olarak hedeflenmiştir (Kalyoncuoğlu, 2019). Örneğin, müze ve ören yeri ziyaretçi sayısının 22 milyondan 150 milyona çıkarılmasının hedeflenmesi, kültür varlıklarının tanıtılmasının yanı sıra bu ziyaretlerden bir gelir elde etme beklentisiyle de yakından ilişkilidir.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmesiyle birlikte rolü net olmamakla birlikte kültür alanında politika ve strateji üretilmesi noktasında tavsiye vermek amacıyla Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Politikaları Kurulu kurulmuştur. Bu tür politika kurulları kamuoyunun beklenti, talep ve görüşlerini politika oluşturmada kullanan önemli araçlardır. Ancak söz konusu kurulun kültür alanına katkı ve rolleri yeterince net değildir.
Faaliyetleri, bütçe miktarı ve dağılımıyla yakından ilişkili olan Kültür Bakanlığı’nın kültüre ayrılan bütçesinde yıllar içerisinde mütevazi artışlar olmuştur. Buna bağlı olarak da kültür harcamalarında değişimler gözlemlenmiştir. Grafikte devletin kültüre yönelik harcamalarının yıllar içerisindeki değişimi gösterilmektedir. 2014 yılında %54’lerde seyreden kültüre yönelik harcama oranları 2018 yılına kadar artarak devam etse de 2020 yılına gelindiğinde bu artışın düşmeye başladığı görülmektedir. Bu değişime bağlı olarak müze sayısı, kazı çalışmaları ve desteklenen film sayısı gibi faaliyetlerde artış gerçekleşmiştir.
Grafiklerde müze, sinema salonu sayısı ve kazı çalışmalarına yönelik ödenekler yıllara bağlı olarak gösterilmektedir. 2000-2020 yılları arasında müze sayısında istikrarlı bir artış gerçekleştiği, bunun yanı sıra 2009 yılından itibaren özel müzelerin sayısının yıllar içinde arttığı görülmektedir. Benzer bir artış 2000-2020 yılları arasında sinema salonlarının sayısında da gözlemlenmektedir. Bakanlığın kültüre yönelik faaliyetleri arasında değerlendirilebilecek olan kazı çalışmalarına yönelik ödeneklerin 2000-2014 yılları arasındaki seyri grafikte gösterilmektedir. 2000 yılından itibaren istikrarlı biçimde artan ödenekler, 2011 yılında zirve noktaya ulaşmış ancak sonraki üç yılda istikrarlı olmayan değişimler yaşamıştır.
Bakanlığın tutarlı ve sürdürülebilir bir kültür politikası geliştirebilmesi için ciddi bir takım yapısal değişiklikler gereklidir. Tabloda Kültür Bakanlığı’nın kuruluşundan bu yana geçirdiği evreler gösterilmektedir. Tablodan da anlaşılacağı üzere bakanlığın kurumsal işleyişi sık sık değişikliğe maruz kalmıştır. Uzun vadeli kültür politikalarının üretilebilmesi ve uygulanabilmesi için kurumsal sürekliliğin sağlanabilmesi önemlidir. Bunun yanı sıra kültürel faaliyetlerin turizmle sınırlı tutulması, çoğu zaman kültürel miras ve değerlerin turistik ticari kazanç gayesiyle kullanılmasını beraberinde getirmiştir. Bu nedenle turizm ve kültürün birbirinden ayrılarak, kültür alanına odaklanan yeni bir bakanlığın kurulması gerekmektedir.
| Tarih | Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Evreleri |
| 1923-1971 | Millî Eğitim Bakanlığı Bünyesinde Müsteşarlık olarak |
| 1971-1972 | Kültür Bakanlığı |
| 1972 | Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlandı |
| 1973-1974 | Başbakanlığa bağlandı |
| 1974-1976 | Kültür Bakanlığı |
| 1976 | Turizm Bakanlığı ile birleşti |
| 1977 | Millî Eğitim Bakanlığı ile birleşti |
| 1977-1982 | Kültür Bakanlığı |
| 1982-1989 | Turizm Bakanlığı ile birleşti |
| 1989-2003 | Kültür Bakanlığı |
| 2003-2020 | Kültür ve Turizm Bakanlığı |
Bakanlığın politikalarını geliştirmek ve etkili hale getirebilmek için atması gereken önemli adımlardan biri de kültürel faaliyetlerin toplumun geneli tarafından eşit bir biçimde ulaşabilir olmasıdır. Bu adım, üretilecek politikaların daha kapsayıcı ve bütüncül olmasını beraberinde getirecektir.
Kaynakça
Kalyoncuoğlu, Y. (2019). Türkiye’nin tanıtımına 180 milyon dolar bütçe hedefi. 20 Kasım 2020 tarihinde https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turkiyenin-tanitimina-180-milyon-dolar-butce-hedefi/1665511 adresinden erişildi.
Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (2018). Resmî Gazete. 10.7.2018. Sayı: 30474.
Bu analizi paylaş