Kültür Bakanlığı'nın Tarihi ve Değişen Niteliği

Türkiye’de Kültür Bakanlığı’nın serüveni oldukça değişken ve hareketli olmuştur. Erken Cumhuriyet dönemi boyunca kültür meselesi müstakil olarak faaliyetlerini sürdüren bir alan olarak değil, Maarif Vekâleti’nin (Millî Eğitim Bakanlığı) bünyesinde çeşitli müdürlükler aracılığıyla yürütülen bir alan olmuştur. Tek parti döneminde müstakil bir kültür bakanlığı henüz mevcut olmasa da devletin diğer bütün kurumlarını etkileyen bir kültür politikası mevcuttu. Bunun en önemli sebeplerinden biri, Batılılaşma yolunda atılan adımların büyük oranda kültür alanında gerçekleştirilmesidir. Bununla birlikte Türkiye’de siyasi konjonktürün değişmesiyle birlikte kültür politikalarının da değiştiğini söylemek yerinde olacaktır. 

Çok partili döneme geçildiğinde Adnan Menderes hükümeti tek parti döneminin kültür politikalarıyla hesaplaşır nitelikte yeni politikalar üretmiştir. Dolayısıyla o dönem Kültür Bakanlığı henüz müstakil bir varlığı olmasa da bir teşkilat işinden çok bir zihniyet işi olarak görülmüştür ve  bakanlık Türk milletine bazı kültür unsurlarını aşılamak için araçsallaşan bir kurum olarak haline gelmiştir (Bek, 2012). 

Bir kültür bakanlığı kurulmasına dair tartışmaların başlaması 1965 yılında mümkün olmuştur. Maarif Vekâleti’nin adı “Millî Eğitim Bakanlığı” olarak değiştirilerek 1965 yılında bakanlığın bünyesinde farklı müsteşarlık kurulmuş, Kültür İşleri Müsteşarlığı da bunlardan birisi olmuştur. 1971 askeri müdahalesinin ardından kurulan I. Erim Hükümeti döneminde kültür alanında bağımsız bir bakanlığın kurulması ihtiyacına mukabil bir bakanlık kurulmuştur. 

Cumhuriyet’in kuruluşundan yaklaşık elli yıl sonra müstakil bir kültür bakanlığına kavuşulmuş olsa da dönemin siyasi ve toplumsal meseleleri dolayısıyla teşkilatlanma ve uzun vadeli politika üretme noktasında istikrarlı olunamamıştır. Bunun en önemli sebeplerinden biri, Kültür Bakanlığı’nın ideolojik sebeplerden ve siyasi istikrarsızlıklardan çok sık etkilenmesi ve bu sebepten kurumsal yapısının oturtulamamış olmasıdır. Kültür Bakanlığı çok defa konum değiştirerek Millî Eğitim Bakanlığı ve Turizm Bakanlığı gibi kurumlara bağlanıp yeniden ayrılmış ve bir bakan ancak bir yıl kadar görevde kalabilmiştir. Bu durum kurumsal işleyiş açısından istikrarı zorlaştırmıştır. Kültür Bakanlığı’nın tarihsel süreç içerisinde değişen konumu tabloda gösterilmektedir. 

Devletin yürüteceği kültür politikalarını planlayan, düzenleyen, gerekli insan ve materyal ihtiyacını karşılayan ve gerekli bütçeleri oluşturan bir kurum olarak Kültür Bakanlığı, kültür politikalarının uygulama merkezidir. Bununla birlikte bakanlığın amaç ve hedefleri Türkiye’nin siyasi ve toplumsal tecrübesinden büyük oradan etkilenmiştir. Tek parti döneminde ulus inşa süreci temelinde şekillenen politikalar ve Menderes hükümeti döneminde bu yaklaşımın değiştirilmeye çalışılması, siyasi ve toplumsal tecrübelerin bakanlığın amaç ve hedefleri üzerindeki etkilerini göstermektedir. 

Farklı dönemlerde kültür politikalarının yönelim ve niteliği tabloda dönemsel olarak gösterilmektedir. Cumhuriyet’in erken dönemlerinde ulusal değerler etrafında toplumu birleştirme gayesini taşımakta ve bu gayeyi 1971’de müstakil bir bakanlık olarak kurulduğunda da hala devam ettirmektedir. Ancak 1980 darbesinden sonra Türk-İslam sentezi fikri ağırlık kazanarak, ulusalcı değerler yerini “milli manevi değerlerin korunmasına” bırakmıştır. 2003 yılı ile birlikte bu değerlere turistik değerler de eklenerek, turizmi geliştirmek bakanlığın görevleri arasında sayılmıştır.

Türkiye’de Kültür Bakanlığı’nın konumu ve yürüttüğü politikalar dönemin siyasi ve toplumsal tecrübesinin etkisinde şekillenmiştir. Bununla birlikte dönemin koşullarına bağlı olarak bakanlığın konumu, amaç ve hedefleri sık sık değişiklik göstermiştir. Bu durum, bakanlığın kurumsal işleyişinin istikrarsızlaşmasını ve kültür-sanat alanında uzun vadeli politikaların üretilememesini beraberinde getirmiştir. Kültür Bakanlığı’nın kurulduğu günden bu yana konumu, amaç ve hedefleri bağlamında yürütülen tartışmalar günümüzde hala varlığını sürdürmektedir.

Kaynakça 

Bek, G. (2012). “Millî” kültür bakanlığı. Art-e Sanat Dergisi, 5(9), 0. 

Not: Bu analiz yazısı Lütfi Sunar, Osman Ülker ve Firdevs Kartal Bulut’un yazdığı Geleceğin Türkiye’sinde Kültür Politikaları raporundan hareketle kaleme alınmıştır.