Kültür ekonomisi, sanat, edebiyat, film, müzik, mimari, moda gibi kültürel ürünlerin üretimini, sunulmasını ve tüketimini içerir. Bu doğrultuda kültür ekonomisi, kültürel faaliyetlerin ticari ve ekonomik boyutunu ele alarak ekonomik büyüme ve istihdam üzerindeki etkisine odaklanır. Bu boyut, kültür harcamaları vasıtasıyla, kültürel endüstrilerin ekonomiyle etkileşimini ve kültürel istihdamı kapsar. Kültür ekonomisi ve kültürel istihdamın, yaratıcılığı teşvik ederek inovasyonu artırabileceği ve genel refahı iyileştirebileceği düşünülür. Dolayısıyla Türkiye’nin kültür politikalarını bu iki kavram üzerinden değerlendirmek oldukça önemlidir. Bu noktada, TÜİK tarafından her yıl yayınlanan ‘Kültür Ekonomisi ve Kültürel İstihdam İstatistikleri’ konuyla ilgili önemli verileri sunar.
Kültür harcamaları, devlet kurumlarında ve özel kurumlarda gerçekleştirilen kültürel faaliyetlerin toplam maliyetinden oluşur. 2018 yılında genel devlet kültür harcamaları 35 milyar TL iken 2022’de 89,7 milyar TL’ye; özel kültür harcamaları ise 2018’de 19,4 milyar TL’den 2022’de 60 milyar TL’ye yükselmiştir. 2022’de Türkiye’nin toplam kültürel harcamaları bir önceki yıla göre %88,1 artarak 149,6 milyar TL’ye ulaşmıştır. Kültür harcamalarındaki bu artış, kültürel faaliyetlere yönelik ilginin arttığına işaret ettiği gibi ekonomik anlamda artan maliyetler ve Türk lirasında yıllar içinde meydana gelen değer kaybının da bir neticesidir.
Daha detaylı incelendiğinde genel devlet harcamalarının toplam kültür harcamalarının içindeki payı 2022’de %59,9 iken, bu oranın 2021 yılında %52,4’e gerilediği görülür. Bu harcamalardaki en yüksek pay %17,5’le mimarlık ve %15,8’le kitap ve yazılı basın harcamalarından oluşmuştur. Mimarlık alanına yönelik harcamaların büyük bir paya sahip olması mevcut kültürel mirasımızda önemli bir yere sahip olan mimari eserlerin restorasyonu ve korunmasına yönelik devlet politikalarına verilen önemi gösterir niteliktedir. Özel kültür harcamalarının toplam kültür harcamalarındaki payı 2022’de %40,1 iken 2021 yılında %47,6’ya yükselmiştir.
Özel kültür harcamaları altında yer alan hanehalkı kültür harcamalarının payı da düşme eğilimindedir. Toplam kültür harcamaları içinde hanehalkı harcamalarının oranı 2021’de %46,7 iken 2022’de %39,3’e gerilemiştir. Her ne kadar oransal olarak bir düşüş söz konusu olsa da 2019 yılında 22,3 milyar TL olan hanehalkı kültürel harcamaları, 2022’de 58,7 milyar TL’ye yükselmiştir. Hanehalklarının kültürel etkinliklere yönelik eğilimini resmeden bu harcamaların dağılımı incelendiğinde sinema, tiyatro, konser gibi aktivitelerin en alt sırada yer aldığı görülür. TV ve ekipmanı ile kablolu - özel TV yayınlarına yönelik harcamaların %25,5’lik payla en çok harcama yapılan kalem olması önemli bir gösterge olarak karşımıza çıkıyor.
Kültürel sektörlerin faktör maliyetiyle katma değeri 2022’de 55,8 milyar TL’lik hacme sahiptir. Bir önceki yıla göre %100,9 oranında artış gösteren bu değer, toplam 89.361 girişim tarafından üretilmiştir. Bu girişimler tarafından üretilen en temel kültürel faaliyetler %22,1 ile kayıtlı medyanın basılması ve çoğaltılması ve %13,8 ile sinema filmi, video ve televizyon programları yapımcılığı, ses kaydı ve müzik yayınlama faaliyetlerinden oluşmuştur.
Kültürel mal ihracat ve ithalat oranlarında da bir artış meydana gelmiştir. Kültürel mal ihracatı 2022’de bir önceki yıla göre %105,2 oranında artarak 178,6 milyar TL’ye yükselmiştir. Kültürel mal ithalatı ise 2022’de %110,9 artışla 79,8 milyar TL’ye ulaşmıştır. Kültürel mal ihracatında en yüksek pay %84,7’yle el sanatlarının olmuştur. Ek olarak, 2021 yılında 70,5 milyar TL olan el sanatlarının ihracat değeri 2022 yılında 151,3 milyar TL’ye ulaşmıştır. El sanatları ürünlerindeki yüksek ihracat, Kültür Bakanlığı tarafından gerçekleştirilen atılımlara ek olarak UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası kapsamında yürütülen çalışmaların neticesinde de artış gösterdi. Dahası, kültürel mal ihracatında el sanatlarını %10,1 ile görsel ve işitsel medya takip etti. Kültürel mal ithalatında ise görsel ve işitsel medya %39 ve el sanatları %32,5 ile en yüksek paya sahip oldu.
Ek olarak, kültürel hizmet türlerine göre dış ticaret oranlarında da bir artış meydana geldi. 2021’de hizmet ürünlerindeki ihracat miktarı 208 milyon dolar iken 2022’de 216 milyon dolara; ithalat miktarı ise 114 milyon dolardan 174 milyon dolara yükseldi. Bu artışların son yıllardaki Türkiye ekonomisinin içinde bulunduğu dalgalı durum neticesinde döviz kurunun artması ve akabinde meydana gelen Türk lirasındaki değer kaybı ile açıklanabilir. Bunun yanı sıra, kültürel faaliyetlerin giderek yaygınlaşması ve ülke refahı ile de paralellik göstermesi bu artışı açıklayabilir. Kültür ekonomisindeki genel yükselişe rağmen 2022’de kültür harcamalarının GSYH’ye oranında %1 düzeyinde kalması dikkat çekicidir.
Kültürel faaliyetler ve sektörlerde istihdam önemli parametrelerden biridir. Artan kültür harcamaları ve sektörlerde meydana gelen değişimlerin neticesinde kültür alanında geniş bir istihdamın oluştuğu söylenebilir. Bu noktada, kültürel sektörlerde istihdam edilen kişi sayısı 2018’de 648 bin iken 2022’de 682 bine yükselmiştir. 2022’de kültürel sektörlerde istihdam edilenlerin %61’i 30-54 yaş, %29,2’si 15-29 yaş ve %9,9’u 55 yaş üzerindedir. Ek olarak, istihdam edilenlerin %38,3’ü yükseköğretim, %35,9’u lise altı eğitimliler ve %25,8’i lise ve dengi meslek okulu grubuna mensuptur.
Kültürel mesleki alanlara göre kültürel istihdamda ise %40,9 ile el sanatları çalışanları, %19,3 ile mimarlar, planlamacılar ve tasarımcılar ve %9,7 ile yaratıcı sanatçılar ve sahne sanatçıları en yüksek paya sahiptir. Bunun yanı sıra, 2022’de kültürel faaliyetlerde istihdam edilenlerin %60,6’sı ücretli, maaşlı ve yevmiyeli çalışırken, toplam çalışanların %76,6’sı da tam zamanlı çalışmaktadır. Toplam istihdam verileri göz önünde bulundurulduğunda haftalık ortalama normal çalışma süresi 38,7 saat olarak kaydedilmiştir. Bu veriler, kültür alanında meydana istihdamın etki alanının büyüklüğünü ve her geçen yıl genişlemesine işaret eder. Artan maliyet ve harcamalara paralel olarak kültürel faaliyetlerde istihdamın arttığı da gözlenmiştir.
Bu analizi paylaş