Küresel borç krizi, 2008’e ABD’de ortaya çıkan finansal krizden bu yana artıyor. ABD Merkez Bankası FED’in hayata geçirdiği parasal genişleme politikası finans sektörünü kurtarmış görünse de ülkelerin borç stokları hızlı bir şekilde artışa geçmiş durumda 2015’te Avrupa Birliği’nde yaşanan krizle parasal genişleme Euro Bölgesi’nde devam ediyor.
Aşağıdaki grafikler yükselen ekonomiler ile düşük gelirli ve gelişmekte olan ekonomiler için kamu borcunun 2007 sonrası trendini gösterir. İki ülke grubu için de özellikle 2015 sonrasında borç stokundaki artış dikkat çekmektedir. Diğer taraftan FED ve Avrupa Merkez Bankası (ECB) tarafından uygulanan ve diğer merkez bankaları tarafından da takip edilen düşük faiz politikalarının etkisiyle, ödenen faiz giderlerindeki artış, yükselen ekonomiler için sınırlı kalmıştır. Ancak borç bulabilme kapasitesi düşük, risk primleri yüksek olan düşük gelir grubu ülkelerde ise burada da bir artış söz konusudur. Bu durum iki ülke grubu arasındaki eşitsizliği derinleştirmektedir.
COVID-19 salgını ise kamu borçları üzerinde şok etkisi yapmış ve 2020 yılında sıçrama yaşanmıştır. Salgın nedeniyle kısıtlayıcı önlemler ve kamu harcamalarının artmasıyla devlet borçları hızlı bir şekilde yükselmiştir. Ayrıca özel sektör ve hanehalkı düzeyinde de borçlar artmıştır. Düşük faiz politikalarının borçlanmayı teşvik etmesi ve salgının yol açtığı ekonomik açığın kapatılması ihtiyacı küresel borç dağının yeni zirveler yapmasına yol açmıştır.
Uluslararası Finans Enstitüsü’nün (IIF) hazırladığı rapora göre salgında küresel borçlar 24 trilyon dolar artarak, borç/millî gelir oranı yüzde 355’e yükselmiştir. Bu artışın yarısı kamu sektöründen gelirken, şirketler 5.4, bankalar 3.9 ve hane halkları 2.6 trilyon dolar eklemişlerdir. 2015 sonrası trendin devam etmesi önümüzdeki yıllarda borç krizlerine yol açacaktır.
Sektörlere göre Küresel Toplam Borç (% GSYH, 2020-2021) | ||||||||
Hanehalkı | Finans Dışı | Kamu | Finans Sektörü | |||||
Q1 2021 | Q1 2020 | Q1 2021 | Q1 2020 | Q1 2021 | Q1 2020 | Q1 2021 | Q1 2020 | |
KÜRESEL | 66 | 61,9 | 101,4 | 96,2 | 106,5 | 90,4 | 86,5 | 83,9 |
ABD | 78,8 | 74,9 | 83,5 | 79 | 129 | 105,4 | 83,6 | 82 |
AB | 63 | 58,1 | 115,8 | 107,1 | 122,6 | 101 | 121,6 | 122,7 |
Japonya | 63,2 | 58,1 | 114,4 | 102,8 | 251,4 | 225,3 | 189,9 | 165,3 |
İngiltere | 91,9 | 84,7 | 81,2 | 73,4 | 133,3 | 108,7 | 200,6 | 196,1 |
Yükselen Ekonomiler |
46,3 |
43,6 |
103,4 |
100,9 |
59,9 |
54,5 |
36,7 |
35,9 |
Çin | 59,6 | 57,3 | 159,2 | 159,4 | 60 | 56,5 | 44,1 | 44,8 |
Endonezya | 17,7 | 17 | 22,5 | 23,7 | 41 | 32,4 | 8,3 | 8,5 |
Malezya | 77,1 | 68 | 73,9 | 68,7 | 62,9 | 54,3 | 29,6 | 30,3 |
G. Kore | 104,7 | 95,9 | 113,5 | 105,1 | 43,3 | 42,7 | 88,7 | 80,5 |
Rusya | 21,9 | 19,9 | 89,4 | 83,8 | 21,8 | 15,5 | 10,7 | 11,6 |
Türkiye | 17,8 | 15,6 | 71,5 | 68,2 | 43,6 | 35,6 | 30,5 | 24,9 |
Brezilya | 36,8 | 32,7 | 53,9 | 48 | 92,7 | 85,8 | 48,8 | 45,5 |
Meksika | 16,5 | 16,3 | 26,1 | 29,2 | 39,3 | 38,6 | 15,6 | 17,7 |
Mısır | 8,5 | 7,4 | 20,9 | 19,6 | 87,9 | 81 | 4,3 | 4,5 |
İsrail | 44 | 41,9 | 72,3 | 67,7 | 73,4 | 60,2 | 11,2 | 11,2 |
G. Afrika | 36,4 | 34,3 | 39,7 | 40,8 | 81,1 | 65 | 25,4 | 27,5 |
Sektörlere göre borç stoklarının 2020 ilk çeyreği ve 2021 ilk çeyreğindeki durumlarına baktığımızda hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde artış trendi görülür. Son bir yılda tüm sektörlerde borç oranları yükselmiştir. En yüksek artış ise kamu sektöründe gerçekleşmiş ve millî gelire oranla %8 artış kaydedilmiştir.
Türkiye ekonomisinde özellikle 2015 AB Borç Krizi ve sonrasında yaşanan iç gelişmelerle kırılganlıklar artmıştır. Darbe teşebbüsü, Doğu Akdeniz’deki, Suriye’deki ve Libya’daki gelişmeler üzerine salgın nedeniyle yaşanan şoklar piyasaları sarsmıştır. Bu bağlamda, diğer ülkelerde yaşanan gelişmelere benzer bir şekilde borçluluk oranları artmıştır. Türkiye’de borç stokunun zaman içindeki seyri de son yıllarda bozularak artışa geçmiştir. Toplam dış borcun millî gelirdeki payı 2006’ya kadar düşüş göstermiştir. 2008 Finans Krizinin ve 2010 Arap ayaklanmalarının etkileri hissedilmeye başlandığı 2011 yılı sonrasında ise ciddi bir artış kaydetmiştir. Son yıllarda özel sektör borç stoku azalsa da kamu sektöründeki artışlar nedeniyle toplam borçlanma artmıştır.
Borçlanma açısından dikkat çekici bir gelişme ise TCMB borçlanma miktarında gözlenmektedir. 2016 yılında 1 milyar dolar seviyesine kadar inen borç miktarı sonraki yıllarda artış göstermiş, 2021 yılında ise döviz krizinin etkisiyle 26 milyar dolar düzeyine çıkmıştır. Sermaye çıkışları ve ihracatta yaşanan düşüşün yol açtığı döviz açığı, Merkez Bankası’nın borçlanmasına sebep olmuştur.
Küresel düzeyde yaşanan bu borçlanma yarışının bir noktada geri dönüşü olmak zorundadır. Az gelişmiş ülkeler için borç yapılandırması ve borç afları IMF tarafından gündeme getirilse de burada ifade edilen rakamların toplam borç stoku için etkin olup olamayacağı şüphelidir. Türkiye gibi ülkeler politika tercihleri açısından sıkıntıdadır. Durgunluk riskine karşı artan kamu harcamalarıyla borç yükü ülke riskini artırmakta ve sonuçta dış borçlanma faiz oranlarını yükseltmektedir. Artan faiz yükü ise bütçe üzerinde daha fazla baskı demektir. Borca dayalı bu sistemin nedenleri ayrıca tartışılmalıdır ancak dolara dayalı küresel ticaret sistemi içerisinde ihracatı ithalatı karşılamayan ülkeler için borç yükü artmaya devam edecektir.
Kaynakça
IIF. (2021). Global debt monitor chipping away at the mountain?
SBB. (2022). Türkiye Ekonomisinde Haftalık gelişmeler ve genel görünüm. 28 Haziran 2022 tarihinde https://www.sbb.gov.tr/turkiye-ekonomisinde-haftalik-gelismeler-ve-genel-gorunum-24062022/ adresinden erişildi.
Not: Bu analiz yazısı İLKE Vakfı’nın İktisat İzleme 2020 raporunda Taha Eğri’nin yazdığı bölümden hareketle kaleme alınmıştır.
Bu analizi paylaş