Makro Göstergeler Işığında Türkiye Ekonomisinin Güncel Gidişatı

Bir ülke ekonomisinin performansının değerlendirilmesi ve gidişatının saptanması açısından makroekonomik göstergelerin analiz edilmesi gerekir. Bu analiz yazısında son dönemlerde gündemimizi fazlasıyla meşgul eden kur değişikliğine, bilhassa kurdaki değişikliklerin hızlanmanın ekonomik güvende yarattığı değişime ve bunun da sanayi üretim endeksine ve kapasite kullanım oranına etkisine odaklanılacaktır.  

Ülkelerin ulusal paralarının diğer paralar karşısındaki değeri ekonomilerdeki dış borç stoku, üretim miktarı, enflasyon, istihdam seviyesi gibi göstergeleri doğrudan etkilemesi bakımından oldukça önemli bir göstergedir. Bu bağlamda kurların istikrarlı, öngörülebilir bir yapı sergilemesi ekonomik istikrar adına önemlidir. TL’nin dolar ve Euro karşısındaki performansını 2017-2021 yılları arasında incelediğimizde 2017 yılından 2021 yılına kadar her sene TL’nin dolar ve euro karşısında  değersizleştiği görülür. 

TL karşısında yıllar geçtikçe değer kazanan dolar ve euro 2018 ve 2020 yıllarında keskin bir ivme kazanmıştır. Yukarı yönlü bir trende sahip olan dolar ve Euro 2021 yılında en yüksek seviyeye ulaşmıştır. 2021 yılı Türkiye ekonomisinde döviz yönünde yaşanan artış ve dalgalanmalar ekonomi gündemini işgal eden temel problemlerden biri olmuştur. 2021 yılında genel olarak Türk Lirası Amerikan Doları karşısında yüzde 75, Euro karşısında ise yüzde 67 değer kaybetmiştir. 

Bir sosyal sermaye olarak değerlendirilebilecek olan ekonomik ajanların birbirine duyduğu güven üretim ve tüketim dengesinin kurulmasında önemli bir etki alanına sahiptir. Bu noktada, güven endekslerinin Türkiye verileri bu konudaki genel çerçeveyi gösterir. Güven endeksine dair göstergelerden ilki bir ülkenin veya şirketin borçlarını ödeyebilme riskini ölçen CDS primidir. Buna göre, bir ülke için yüksek CDS primi ekonomiye dair düşük güven ve yüksek risk anlamına gelir. CDS primi, 2019 yılı dışında 2017 yılından 2021 yılına kadar genel bir artış trendindedir. 2017 yılında CDS primi en fazla 295,8 olarak gerçekleşmişken 2021 yılında bu rakam yaklaşık üç kat artış göstermiş ve 623,9’a erişmiştir. 

Reel kesim güven endeksi (RKGE), tüketici güven endeksi (TGE) ve imalat sanayi satın alma yöneticileri endeksi (PMI) gibi endeksler de ekonomiye güveni ölçen diğer önemli göstergelerdir. Türkiye’de reel kesimin ekonomiye olan güveninin maksimum değerler itibarıyla 2017 yılından 2021 yılına kadar hemen hemen aynı kaldığı ifade edilebilir. Bu durum PMI için de geçerlidir. Ancak TGE 2017 yılından 2021 yılına gelinceye kadar geçen 5 yılda 94,2’den 86,6’ya düşmüştür. 2020 yılı RKGE ve PMI için minimum rakamların görüldüğü yıl olmuştur. Bu noktada ortaya çıkan küresel salgın ve beraberinde getirdiği iktisadi olumsuzlukların büyük etkisi vardır.

Ekonomilerin performansının izlenmesi anlamında oluşturulmuş başka endeks ve anketler de mevcuttur. Bu endekslerdeki değişim izlenerek 2021 yılı ekonomik performansı gözler önüne serilebilir. Ekonomide üretim miktarını sanayi üretim endeksi (SÜE) ve kapasite kullanım oranı (KKO) verileri ifade eder. 2017 yılında ortalama 112,54 olan SÜE 2021 yılında ise yaklaşık %16’lık bir artış göstermiş ve 135,91’e yükselmiştir. 2021 yılında genel olarak dengeli bir seyir izlemiştir. 2017 yılı ortalaması 78 olan kapasite kullanımı 2021 yılına gelindiğinde azalarak 76’ya düşmüştür. 2021 yılı KKO için de SÜE gibi dengeli bir seyirde ilerlemiştir. 

Döviz kurundaki uzun artış trendi, özellikle son yıllardaki ani hareketlilikler ve bunların yanı sıra istikrarsız politik hamleler piyasalardaki güvenin zedelenmesine sebep olmuştur. Herhangi bir ekonomik sistemin sağlıklı işleyebilmesi, reel faktörlere bağlı olmasının yanı sıra çeşitli dışsal faktörlerin de doğrudan etkisi altındadır. Söz konusu dışsal faktörler içerisinde ise güven duygusu bir ekonominin sağlıklı işleyebilmesinin en önemli itkilerinden birini oluşturur. Son yıllardaki küresel salgın ve kur değişikliklerindeki ani hareketlilikler ve bunun yanı sıra öngörülmesi zor politik kararlar Türkiye ekonomisine dair güvenin zedelenmesine neden olmuştur. 

Kaynakça

Investing. (2022). Türkiye imalat PMI. 13 Şubat 2022 tarihinde  https://tr.investing.com/economic- calendar/turkish-manufacturing-pmi-1305 adresinden erişildi.

TCMB. (2022). İktisadi yönelim istatistikleri ve reel kesim güven endeksi. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/serieMarket/collapse_15/5968/DataGroup/turkish/bie_mbgven2/ adresinden erişildi.

TUİK. (2021). Ulusal hesaplar. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=ulusal-hesaplar-113&dil=1 adresinden erişildi. 

TÜİK. (2022). Tüketici güven endeksi. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=T%C3%BCketici-G%C3%BCvenEndeksi-Mart-2022-45803&dil=1 adresinden erişildi.

World Government Bonds. (2022). Turkey 5 years CDS - Historical data. 20 Temmuz tarihinde http://www.worldgovernmentbonds.com/cds-historical-data/turkey/5-years/ adresinden erişildi.