Risk Faktörleri: Alkol ve Tütün Kullanımı ve Obezitenin Yaygınlığı

Önleyici toplum sağlığı hizmet ve politikaları; bireyin sağlığını olumsuz etkileyecek risk faktörlerinin olası etkilerini sınırlandırmayı hedeflemektedir. Bu bölümde pek çok hastalığın risk faktörleri arasında sayılan tütün kullanımı, alkol tüketimi ve obezitenin Türkiye’deki güncel durumu ve yaygınlığı ele alınacaktır.

Tütün kullanımı, kan dolaşım sistemi hastalıkları, kanser, kalp krizi, akciğer ve solunum yolu hastalıkları gibi türlü rahatsızlığın risk faktörü olup, erken ölümlerin önemli nedenlerinden sayılmaktadır. Dünya Sağlık Örgütünün 2014 yılı istatistiklerine göre tütün kullanımı dünya çapında yılda yaklaşık 6 milyon ölüme neden olmaktadır. Her gün sigara içtiğini/tütün kullandığını bildiren 15 yaş ve üstü bireyler olarak tanımlandığında Türkiye’de tütün kullanımının yaygınlığı yüzde 28 olarak tespit edilmektedir. Bu oranla Türkiye, dünyada giderek daha büyük bir sorun haline gelen tütün tüketiminde ilk sıralarda yer almaktadır. 100.000 kişi başına sigaradan kaynaklanan ölümlerin oranına bakıldığında dünyadaki eğilime paralel olarak son 30 yılda Türkiye’de ölümler düşmektedir. 1990 yılında 100.000 kişi başına yaklaşık 182 ölüm gerçekleşmekteyken, 2017 yılında bu sayı 89’a düşmüştür. 

Tütün kullanımı gibi bir diğer risk faktörü olan alkol tüketimi, 15 yaş ve üzeri nüfusun kişi başına litre cinsinden yıllık alkol satın alışı olarak tanımlanmaktadır. Alkol kullanımı, bir dizi kanser, felç ve karaciğer sirozu riskinde artış da dâhil olmak üzere sayısız zararlı sağlık ve sosyal sonuçlarla ilişkilidir. Alkol ayrıca kazalar ve yaralanmalar, saldırı, şiddet, cinayet ve intihar yoluyla ölüme ve sakatlığa da neden olmaktadır. 2016 yılında dünyanın yıllık ortalama saf alkol tüketimi kişi başına 6,4 litre olarak tespit edilmiştir (Ritchie ve Roser, 2018). Daha anlaşılır bir ifadeyle, dünya ortalaması olan 6,4 litre saf alkol haftada yaklaşık 1 litrelik şarap şişesinin tüketildiğini göstermektedir. Türkiye, 1,5 litre saf alkol civarındaki alkol tüketimiyle dünya ortalamasının oldukça altındadır. Ancak bu durum Türkiye’ye özgü değildir, alkol tüketiminde coğrafi olarak büyük farklılıklar görülmektedir. Kuzey Afrika ve Orta Doğu’da alkol tüketimi neredeyse sıfıra yakınken Avrupa genelinde alkol alımı en yüksek değerlere ulaşmaktadır: Çek Cumhuriyeti, Litvanya ve Moldova’da, kişi başına haftada yaklaşık iki şişe şarap tüketilmektedir. Ağır alkol tüketim epizodları, sağlık açısından en tehlikeli alkol tüketim biçimi olup, alkolik bireylerde sıklıkla görülür. Alkolikliğin yaygınlığına bakıldığında Türkiye yüzde 1,3 ile çoğu Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkesi gibi dünya ortalamasının altında kalmaktadır. 

Toplumsal sağlık açısından bir diğer risk faktörü olan obezite, vücut yağının yüksek oranı nedeniyle sağlık riski taşıyan aşırı kilolu kişilere konulan teşhistir. Teşhis etmek üzere en sık kullanılan ölçü, bireyin ağırlığının boyunun metre cinsinden karesine bölünmesiyle elde edilen beden kitle indeksine (BKI) dayanmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) sınıflandırmasına göre, BKI’si 25 ila 30 arasında olan yetişkinler aşırı kilolu, BKI’si 30 veya daha fazla olanlar ise obez olarak tanımlanmaktadır. Yandaki şekillerde kullanılan obezite göstergesi “kendi kendine bildirilen” verilerden oluşturulur ve yüzde olarak ölçülür. Dünyanın en büyük sağlık sorunlarından biri olan ve yalnızca zengin ülkelerdeki bir sorun olmaktan çıkıp tüm gelir seviyelerini kapsayan obezite, her yıl dünya çapında 4,7 milyon erken ölümden sorumludur. Ayrıca kalp hastalığı, felç, diyabet ve çeşitli kanser türleri dâhil olmak üzere dünyanın önde gelen ölüm nedenlerinden bazıları için bir risk faktörüdür. Seçili ülkelerde obez nüfusun toplam nüfus içindeki oranının verildiği şekle bakıldığında Türkiye yüzde 28 ile obez nüfusu yüksek ülkeler arasında görünmektedir. 

Sonuç olarak, 2017 yılında ölüme en çok sebebiyet vermiş risk faktörleri arasında ikinci olan tütün kullanımı (7,1 milyon ölüm), dördüncü olan obezite (4,7 milyon ölüm) ve sekizinci olan alkol kullanımının (2,8 milyon ölüm) önleyici sağlık hizmetleri kapsamında değerlendirilmesi gerekmektedir. Toplum sağlığı bakımından bu tüketim davranışlarının ve obezitenin toplumsal yaygınlık kazanması önlenmeli, bu minvalde bilinçlendirme çalışmaları ve rehabilitasyon programları sürdürülmelidir. 

Kaynakça

Ritchie, H. ve Roser, M. (2018, Nisan). Alcohol consumption. 8 Kasım 2021 tarihinde https://ourworldindata.org/alcohol-consumption adresinden erişildi.