Türkiye’de sağlıktan eğitime pek çok hususta saptanabilecek bölgesel eşitsizlikler, taşra ve şehir örgütlenmelerinin biçimi, tarihsel arka planı ve bu örgütlenmelere atfedilen önemden ayrı düşünülemez. 1980’lerde ekonomideki hızlı liberalleşme sürecinde devletin bonkör sübvansiyonlarının da tesiriyle sağlık hizmetlerinde özel sektör yatırımları teşvik edilmeye başlanmıştır. Özel hastane inşa edeceklere teşvik primi gibi uygulamaların başını çektiği bu sübvansiyonlar neticesinde 1990’ların sonunda Türkiye’de birçok özel hastane kurulmuştur (Aksan, Ergin ve Ocek, 2010, s. 2). Akabinde, 2001-2006 yılları arasında ülkenin daha az gelişmiş olarak tarif edilen bölgeleri dahil birçok yerinde özel sağlık hizmetlerinin payı hatırı sayılır ölçüde genişlemiştir.
Bu tablo sağlık kapasitesindeki artışa işaret ediyor gibi gözükse de Türkiye’nin diğer yapısal faktörleri ve özelleştirmelerin karakteri göz önünde bulundurulduğunda pek iyimser bir vaziyet ortaya çıkmamaktadır. Zira Türkiye’nin çevre veya taşra şeklinde addedilecek bölgelerinde insanların çoğunluğunun sigortasız olduğu düşünüldüğünde, buralarda özel sağlık hizmetlerinin yaygınlaşmasının erişimdeki eşitsizliklerin azaltılmasına katkıda bulunamayacağı öngörülmektedir. Bununla beraber bahsedilen işleyişin sağlık hizmetlerine erişimde yüksek ve dar gelirliler arasında bulunan uçurumu daha da büyütebileceği ileri sürülmektedir (Aksan, Ergin ve Ocek, 2010, s. 1).
Sağlık sektöründeki bölgesel eşitsizlikler insan kaynağı ve fiziksel kapasite yönünden ele alınmaya çalışıldığında kişi başına düşen yatak ve hekim sayısı gibi göstergelerin yol gösterici olacağı düşünülebilir. TÜİK, 2019 Sağlık İstatistikleri kapsamında yüz bin kişi başına düşen toplam hastane yatak sayısının en yüksek olduğu bölgeyi 339 yatak ile Batı Anadolu olarak tespit etmiştir. Ardından 329 ile Doğu Karadeniz ve 326 ile Batı Karadeniz gelmektedir. Sayının en düşük olduğu bölge ise dikkat çekici biçimde Güneydoğu Anadolu olmuştur. Yatak sayısı verilerine benzer şekilde yüz bin kişi başına düşen toplam hekim sayısında da en yüksek değeri 2,7 ile Batı Anadolu almıştır. Akabinde 2,2 ile İstanbul ve 2,1 ile Ege gelmektedir. Bu gösterge için de sayının en düşük olduğu bölgenin Güneydoğu Anadolu olması kayda değerdir.
Nitelikli sağlık istihdamının en belirleyici bileşenlerinden olan uzman hekimlerin sayısının bölgelere göre dağılımı hizmet konusunda dengesiz bir tablo olduğunu düşündürmektedir. Bu bağlamda 2019 yılında İstanbul’da 21 bin uzman hekim varken, Kuzeydoğu Anadolu ve Doğu Karadeniz’de oranlar sırayla 1,5 bin ve 2,3 bin civarlarında seyretmektedir. Kaynak transferi, nüfus, imkân ve altyapı açısından Türkiye’nin en çok öne çıkan şehri olan İstanbul, aynı zamanda ülkenin birincil metropolü olarak en fazla sayıda uzman hekimin istihdam edildiği bölgedir. İstanbul’un ardından uzman hekim istihdamının yoğun olduğu bölgeler sırayla Ege, Batı Anadolu ve Akdeniz olarak tespit edilmiştir.
İleri düzey sağlık teknolojilerinin ve yetkin işgücünün daha gelişmiş farz edilen bölgelerde kümelenmesi, kırsalda yaşayan nüfus için başka ekonomik ve psikolojik problemlere de yol açmaktadır. Örneğin, uzun süreli tedavi veya yatış gerektiren rahatsızlıklarda hasta yakınları refakat amaçlı geldikleri şehirlerde konaklamadan gündelik ihtiyaçlara kadar bir dizi masraf kalemiyle karşı karşıya kalmaktadır. Özellikle yoksul aileler için bu durum aşılması güç ve yıpratıcı bir süreci beraberinde getirecektir. Her bölgenin imkan ve şartlar bakımından eşit düzeye getirilmesi uzun vadeli bir ideal olacağından, bu gibi durumlar için en azından hasta yakınlarını destekleyici ödenek veya desteklerin sunulması devletin alacağı kritik bir inisiyatiftir.
Kaynakça
Aksan, H. A., Ergin, I. ve Ocek, Z. (2010). The change in capacity and service delivery at public and private hospitals in Turkey: a closer look at regional differences. BMC Health Services Research, 10(1), 1-9.
Türkiye İstatistik Kurumu (2021, 20 Nisan). İstatistiklerle Çocuk, 2020 [Basın bülteni]. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2020-37228 adresinden erişildi.
Bu analizi paylaş