Salgın Döneminde Makro Göstergeler ve Türkiye Ekonomisinin Performansı

COVID-19 salgını bütün dünyada ekonomi üzerinde olumsuz etkiler yarattı. 2020’nin  henüz salgın sürecine girilmeyen ilk çeyreğinde ekonomisinin yüzde 4,5 büyüdüğü görülür. Ancak salgın şartlarının biçimde hissedildiği ikinci çeyrekte ekonomi büyük bir daralma sürecine girerek yüzde 10,3 küçülmüştür. 

2020’nin son iki çeyreğinde ise salgının kısmen yavaşlaması nedeniyle turizm sektörünün kısmi de olsa olumlu etkisi ekonominin toparlanma sürecine girmesini sağlamıştır. Bu iki çeyrekte ekonomi sırasıyla yüzde 6,3 ve yüzde 5,9 oranında büyümüştür. COVID-19’un 2021’de etkisini yitirmesi ile birlikte Türkiye’nin büyüme trendi hızlanmıştır. 

Bir diğer makro gösterge olarak Türkiye’de 2020 yılında gerçekleşen sektörel büyüme oranlarına bakıldığında salgının diğer sektörlere kıyasla finans, bilgi & iletişim sektörleri üzerinde daha belirleyici olduğu göze çarpar. 2020 yılında finans sektörü yüzde 21,4 oranında ciddi bir büyüme oranı yakalamıştır. Bunun nedeni salgın ile birlikte küresel ekonomide artması beklenen belirsizliklere karşı ekonomik aktörlerin riskleri minimize etmek adına finansal varlık alım-satım işlemlerini hızlandırmasıdır. 

COVID-19 etkisi altında bilgi & iletişim sektörü ise yüzde 13,7 büyüme oranı ile 2020 yılının hızlı büyüyen sektörleri arasında ikinci sıradadır. Salgın sürecinde eğitim ve çalışma hayatına uzaktan eğitim ve uzaktan çalışma kavramları dahil olmuş; bilgisayar, tablet gibi ürünlere yoğun bir talep artışı yaşanmıştır. Bilgi & iletişim sektöründe yaşanan yüksek büyümenin bir nedeni bu talep artışıdır.

Türkiye’de işsizliğin yapısal bir sorun olarak değerlendirilmesine karşın 2020 ve 2021 yıllarında 2019 yılına kıyasla işsizlikte azalma yaşandığı görülmektedir. 2019 yılında 13,1 olan işsizlik oranı 2020 yılında 12,9’a,  2021 yılında ise  12,2’ye gerilemiştir.  

COVID-19 salgını fiyat artışlarında da etkili olmuştur. 2020 Ocak ayında yüzde 12,15 olan enflasyon yıl sonuna gelindiğinde yüzde 14,6’ya yükselmiştir. 2021 sonunda ise yüzde 36,08’e çıkmıştır. Buna paralel şekilde üretici fiyat endeksi de yükselmiştir.2020 üretici fiyat endeksi 2019 yılı Ocak ayına göre yüzde 8,84 artış göstererek yıla başlamıştır. Bu yükseliş salgın koşullarının şiddetlendiği yılın ikinci çeyreğinde, talebin ve üretimin azalması sonucunda etkisini yitirmiştir. 

2020’nin ikinci yarısına girildiğinde ise hem salgın önemlerinin hafifletilmesinin yarattığı pozitif etki hem de maliyet baskısı  üretici fiyat endeksindeki yükselişe neden olmuştur. 2020 yılı Temmuz ayında yüzde 8,83 olarak gerçekleşen ÜFE, 2020 yılını yüzde 25,15 gibi ciddi bir yükselişle kapatmıştır. 

2021 yılı enflasyon oranları ayrıntılı incelendiğinde ise özellikle son çeyrekte yaşanan yüksek enflasyonun sebebinin, salgınla birlikte küresel tedarik zincirlerinde yaşanan darboğaz, TL’nin değer kaybetmesi, enerji fiyatlarındaki artış gibi problemlere dayandığı söylenebilir.

2020 kurdaki değişimler bakımından Türkiye için olumsuz bir yıl olmuştur. 2019 sonunda 5,95 TL olan dolar kuru 2020 yılında yaklaşık yüzde 25 oranında bir artışla 7,44’e yükselmiştir. 2021 yılında ise TL yüzde 79 değer kaybetmiş ve 1 dolar yıl sonunda 13,37 TL’ye çıkmıştır.

Türkiye ekonomisini makroekonomik göstergeler ışığında başka ülkeler ile karşılaştırmak performans değerlendirmesi açısından anlamlı olacaktır. Ülkelerin ekonomik büyüme oranları incelendiğinde Çin ve Türkiye haricinde gelişmişlik seviyesi fark etmeksizin tüm ekonomilerde salgın etkisiyle negatif büyüme yaşanmıştır. Fiyat istikrarını gösteren enflasyon oranları Türkiye’nin diğer ülkelerden ayrıştığını göstermektedir. 

Bir başka makro gösterge olarak işsizlik verilerine bakıldığında Türkiye’nin yapısal işsizlik sorunun sürdüğü görülür . Salgının yarattığı bir diğer etki ise hükümetler tarafından farklı büyüklüklerde açıklanan mali yardımlar, kurtarma paketleri gibi olağanüstü politikaların hazinede oluşturduğu ekstra yüktür. Bu yük salgınında etkisiyle biraz daha artarak hem Türkiye’nin hem diğer tüm ülkelerin brüt borç pozisyonlarının GSYH’deki oranlarının artmasına sebep olmuştur. 

Nihayetinde salgınla birlikte fiyat istikrarının kaybedilmesinin üst üste gelmesi Türkiye ekonomisi ve bilhassa dar ve orta gelirli hanehalkları için zorlu bir süreç anlamına gelse de büyüme oranları bakımından trendin azalmaması dikkat çekicidir. 

Kaynakça

IMF. (2022). General government gross debt. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://www.imf.org/external/datamapper/GGXWDG_NGDP@WEO  adresinden erişildi. 

TCMB. (2020). 2021 yılı para ve kur politikası. 18 Mart 2022 tarihinde https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/e3eb0402-2ea1-43f6-a75f-a17abda0131f/2021ParaKurTR.pdf?MOD=AJPERES adresinden erişildi. 

TCMB. (2022). Ödemeler dengesi istatistikleri. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Istatistikler/Odemeler+Dengesi+ve+Ilgili+Istatistikler/Odemeler+Dengesi+Istatistikleri/ adresinden erişildi. 

TÜİK. (2021). Dış ticaret. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=dis-ticaret-104&dil=1 adresinden erişildi. 

TÜİK. (2021). Enflasyon ve fiyat. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=enflasyon-ve-fiyat-106&dil=1 adresinden erişildi. 

TÜİK. (2021). İstihdam işsizlik. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=istihdam-issizlik-ve-ucret-108&dil=1 adresinden erişidi. 

TÜİK. (2021). Ulusal hesaplar. 20 Temmuz 2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=ulusal-hesaplar-113&dil=1 adresinden erişildi. 

TÜİK. (2022). Tüketici Güven Endeksi.  20 Temmuz 2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=T%C3%BCketici-G%C3%BCven-Endeksi-Mart-2022-45803&dil=1  adresinden erişildi. 

Not: Bu analiz yazısı İLKE Vakfı’nın İktisat İzleme 2020 raporunda Furkan Yıldızı’ın yazdığı bölümden hareketle kaleme alınmıştır.