Sayısal Göstergelerle Türkiye'de Vakıflar

Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne göre vakıflar mülhak vakıflar, cemaat vakıfları, esnaf vakıfları ve yeni vakıflar olarak sınıflandırılır. Mülhak vakıflar 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’na göre, mülga 743 Sayılı Türk Kanunu Medenisi’nin yürürlük tarihinden önce kurulmuş ve yönetimi vakfedenlerin soyundan gelenlere şart edilmiş vakıflar”dır.Cemaat vakıfları “Vakfiyeleri olup olmadığına bakılmaksızın 2762 sayılı Vakıflar Kanunu gereğince tüzel kişilik kazanmış, mensupları Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan Türkiye’deki gayrimüslim cemaatlere ait vakıflar”dır.Yeni vakıflar ise “Cumhuriyetin kurulmasından sonra, şahısların isteği üzerine, bağımsız mahkemeler tarafından kurulup, Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) tarafından kuruluş senedine uygunluk yönünden denetlenen vakıflar” olarak tanımlanır.

2014 yılında 277 adet Mülhak vakıf mevcut iken  2021 yılında bu sayı azalarak 255’e düşmüştür. Cemaat vakıfları incelendiğinde, 2014-2021 yılları arasında neredeyse bir artış olmadığı görülür. 2021 yılında 167 adet cemaat vakfı mevcuttur. Esnaf vakıflarının sayısı seneler içerisinde değişmemiş ve 1 adet olarak kayıtlara geçmiştir. Vakıf türleri arasında sayıca en fazla olan vakıf türü yeni vakıflar olmuştur. 2014 yılında 4.881 olan yeni vakıf sayısı 2021 yılında 5.906’ya yükselmiştir. 

Vakıfların çalışan sayıları incelendiğinde yeni vakıfların çalışan sayılarına ait verilerin olmadığı, sadece mülhak ve cemaat vakıf çalışan sayılarının paylaşıldığı tespit edilmiştir. Bu sayıca yeni vakıfların en fazla olduğu düşünüldüğünde önemli bir veri kaybıdır. Mülhak vakıflarda ücretli ve gönüllü çalışan personel sayısı ve ücretli ve gönüllü çalıştıran vakıf sayıları incelendiğinde mülhak vakıflarda çalışan personel sayısının zaman içerisinde azalma eğiliminde olduğu görülür. 2018 yılından itibaren gönüllü çalıştıran mülhak vakıf sayısının olmaması dikkat çekicidir. Cemaat vakıflarında çalışan sayıları diğer grafikte verilmiştir. Buna göre cemaat vakıflarında da ücretli çalışan personel sayısında da gönüllü çalışan sayısında da zaman içerisinde azalma yaşanmıştır.

Vakıfların üye sayıları ile ilgili olarak sadece cemaat vakıflarının ve yeni vakıfların üye sayılarına erişmek mümkündür. Bu üye sayıları da gerçek kişi ve tüzel kişi olarak ayrılır. Cemaat vakıflarında gerçek kişi üyeliğine bakıldığında yıllara göre azalma mevcuttur. 2014 yılında gerçek kişi üye sayısı 3.971 iken 2020 yılında 3.675 olmuştur. Tüzel kişi üye sayılarına bakıldığında ise 2014 yılında 40 üye varken 2020 yılında 16 üye mevcuttur. Burada bir önceki yıla göre neredeyse yüzde 50 oranında azalma vardır. 

Yeni vakıflarda üyelik incelendiğinde 2014 yılında gerçek kişi üye sayısı 1.165.166 iken 2021 yılında 1.339.383 olduğu görülür. 2019 ve 2020 yıllarında veriler paylaşılmamış ve bununla ilgili herhangi bir açıklama yapılmamıştır. Cemaat vakıflarında gerçek kişi üye sayıları pandemi döneminde düşüş gösterirken yeni vakıflardaki gerçek kişi üye sayıları artış göstermiştir.  Yeni vakıflarda tüzel kişi üye sayıları incelendiğinde ise 2014 yılında 24.668 olan üye sayısının 2021 yılında 21.868’e düşmüştür. Ayrıca bu noktada 2019 ve 2020 yıllarına ait verilerin bulunmaması pandemi döneminin etkisini anlamamızı imkansız hale getirir.

Vakıfların genel görünümüne baktığımızda en fazla sayıya sahip olan, yeni vakıflardır.  Mülhak vakıflarda çalışan gönüllü ve ücretli çalışanların sayısındaki yıllar içinde yaşanan azalma dikkat çekicidir. Üyeliklere geldiğimizde ise cemaat vakıflarında gerçek kişi ve tüzel üye sayılarında da azalma mevcuttur. Yeni vakıflarda üye sayılarına dair verilerin paylaşılmaması genel tabloyu görmeyi engellemiştir.

Not: Bu analiz yazısı Merve Bircan Altınsoy’un yazdığı Sivil Toplumun 10 Yılı Alan İzleme Raporu’ndan hareketle kaleme alınmıştır.