Günlük hayatta sık sık karşılaştığımız sokak toplayıcıları, zor koşullarda, sokaktaki atıkların içinden kâğıt, plastik gibi ürünleri toplayarak cüzi miktarda gelir elde etmektedir. Özellikle son zamanlarda sokak toplayıcılarının sayıları kontrolsüz bir biçimde artmaktadır. Bununla birlikte çalışma koşullarının hijyen kurallarına uymaması, hastalık bulaşma ihtimalinin yüksek olması ve güvenli iş ortamının bulunmaması gibi nedenlerden dolayı, sokak toplayıcıları gündemde olan tartışma konularından birisidir. Bunların yanı sıra idare, atık sektöründe yeni düzenleme yaparken ekonomide büyümeyi ve bu alanı kayıt altına almayı planlamaktadır (Ekşi, 2019).
Güngördü ve Özgen’in (2021) Ankara’daki sokak toplayıcıları hakkında yaptığı çalışmaya göre gündelik yaşamda mekanla kurdukları psikolojik ilişkilerinde de kent yoksulluğunu deneyimledikleri sonucu bulunmuştur. Bunun yanı sıra yeni yoksulluk kavramı ile ortaya çıkan marjinallik, kentsel mekân ile ilişki kuramama, dışlanma ve damgalanma gibi mekânsal ve psikososyal örselenmelerin meydana çıktığı gözlemlenmiştir. Bu kısımda sokak toplayıcılarının durumlarına ve yapılan uygulamalara dair değerlendirmeler bulunmaktadır.
Devletin kayıt altına almak için geç kaldığı bir alan olan sokak toplayıcılarının sayıları net olarak bilinmemektedir. Sokak Toplayıcıları Derneği (SATDER) Başkanı Recep Karaman'ın ifadesine göre sokak toplayıcılarının sayısı 50 bin ila 500 bin arasındadır (Geri Dönüşüm Ekonomisi, 2019). Güncel şartlarda bu sayının çok daha fazla olduğu düşünülebilir. Okul çağında olan birçok çocuk okula devamlılık göstermek yerine atıklardan kâğıt, plastik vb. ürünler toplamaktadır. Altuntaş (2013) Ankara’da yaşayan sokak çocukları ile ilgili yaptığı çalışmada, sokakta çalışan çocukların yaptıkları işlerin yaş grupları, cinsiyet ve riskler açısından farklılaştığını tespit etmiştir.
Buna göre en küçük yaş grubu olan 7-11 yaş aralığında, sokakta mendil, çiçek satma gibi işlerde kız çocukları sayıca fazla miktarda çalışmaktadır. Daha büyük yaş grubu olan 13-15 yaş aralığında ise ayakkabı boyama, çöplerden atık toplama, simit vb. yiyecek satma gibi işlerde erkek çocukları sayıca fazla miktarda çalışmaktadır (Altuntaş, 2013). Bu koşullarda çocukların fiziksel güç gerektiren işlerde çalışmaları nedeniyle fiziksel ve psikolojik gelişimlerini sağlamakta zorluk çektikleri, eş zamanlı olarak eğitim-öğretimlerinden yoksun kaldıkları görülmektedir. Bununla birlikte sokakta atık toplayan çocuklar her türlü riske de açıktırlar. Bu çocukların sokaklarda çöp/atık topladığı herkes tarafından her gün görülmesine rağmen adeta sistematik bir duyarsızlaşma yaşanmakta ve aktif bir şekilde müdahale edilmemektedir.
Ülke ekonomisine katkıda bulunan sokak toplayıcılarının, çalışma şartlarının iyileştirilmesi ve onlara mesleki statü verilerek iş tanımlarının yapılması gerekmektedir. Bu bağlamda adımlar atılmaya başlanmıştır ancak genel manada somut ve halihazırda uygulanan bir çözüm üretilmemiştir. Örneğin Sıfır Atık Projesi yürütülmekte ve atıkların değerlendirilmesi teşvik edilmektedir. 2022 yılında Kâğıt Geri Dönüşüm Sanayicileri Derneği (AGED) ve İstanbul Üniversitesi Şehir Politikaları Uygulama ve Araştırma Merkezi’nin yürüttüğü çalışma, oldukça kısıtlı bir alan olan sokak toplayıcılarının durumunu ortaya koyması açısından kayda değerdir. Çalışmanın ilk ayağında toplam 1.628 sokak toplayıcısı ile yüz yüze görüşmeler yapılmıştır. Genel sonuç olarak sokak toplayıcılarının ortalama haftanın 6 günü çalışarak aylık ortalama 2.650 TL kazanca sahip oldukları bulunmuştur.
Ayrıca katılımcıların eğitim durumuna bakıldığında yüzde 73’ünün ilkokul ve altı, yüzde 21,5’inin ortaokul, yüzde 4,8’i lise ve yüzde 0,7’sinin üniversite mezunu olduğu tespit edilmiştir. Katılımcıların yaş gruplarına bakıldığında ise 11-17 yaş grubunun yüzde 9,6, 18-24 yaş grubunun yüzde 36,9, 25-34 yaş grubunun 25,4 oranları ile en yüksek oranlara sahip aralıkların bu üç yaş grubu olduğu görülmektedir. Katılımcıların cinsiyet dağılımına bakıldığında ise yüzde 94,7’sinin erkek, yüzde 5,3’ünün kadın olduğu gözlemlenmektedir. Buradan hareketle sokak toplayıcısı olarak çalışan kişilerin çoğunluğunun 18-24 yaş aralığına sahip erkekler olduğu söylenebilir.
Sokak toplayıcıların işleri ile ilgili yaşadıkları sorunların verildiği grafiğe bakıldığında sokak toplayıcıların yaşadıkları en büyük sorunun yüzde 52,4 ile güvencesiz çalışma koşulları olduğu görülmektedir. Bunu takiben çalışma şartlarından kaynaklanan sağlık sorunları yüzde 42,3 oranına sahiptir. Diğer yüksek olarak tespit edilen sorun ise yüzde 42,2 ile kazancın düşük olmasıdır. Bu şekilde yaşanan yaygın sorunların arasından oranlarının yüksekliğine göre önemli olan sorunlar tespit edilmiştir.
Sokak toplayıcılarının mesleklerine dair taleplerinin dağılımı şekilde verilmiştir. Buna göre sokak toplayıcıları yüzde 41,3 oranı ile Çevre Bakanlığı’nın yetkisi altında sokak toplayıcı olarak mesleki hayatlarına devam etmek istemektedir. Bunu takiben belediye bünyesinde çalışmak isteyen sokak toplayıcıları, yüzde 39,9 oranına sahiptir. Kendilerine özel meslek kartı ve valilik, kaymakamlık bünyesinde çalışmak isteyen sokak toplayıcıları oranı nispeten daha düşüktür.
Şekilde sokak toplayıcılarının topladığı atık türlerinin dağılımı da verilmiştir. Bu grafiğe göre katılımcıların yüzde 68,7’si kâğıt, yüzde 50,9’u plastik, yüzde 21,6’sı karışık ve yüzde 15,9’u metal madde toplamaktadır. Buradan hareketle sokaktaki atıklardan çoğunluk oranları ile en fazla kâğıt ve plastik toplandığı görülmektedir. Dolayısıyla sokaktaki özellikle kâğıt ve plastik toplanmasında önemli bir faktör olan sokak toplayıcılarının mesleki sorunları üzerinde durulup beklentilerine yönelik çalışmalar yapıldığı takdirde atık dönüşümü hususunda mesafe kat etmek mümkün olacaktır. Aynı zamanda çocuk işçiliğinin de önü alınıp ağır şartlar altında çalışan çocukların eğitim hayatlarına devam etmesi sağlanmalıdır.
Kaynakça
AGED. (2022). Sokak toplayıcılarının sosyoekonomik yapısı araştırması raporu. 13 Haziran 2022 tarihinde https://aged.org.tr/raporlar/AGED_sokak_toplayicilari_raporu.pdf adresinden erişildi.
Altuntaş. (2013). Sokakta çocuk emeği. 05 Ocak 2022 tarihinde http://egitimsen.org.tr/wp-content/uploads/2016/04/Kapitalizm-ve-Paternalizm-Kıskacında-Çocuk.pdf#page=96 adresinden erişildi.
Çeken, G. (2018). Üniversite öğrencilerinin gözünden geri dönüşüm işçileri (Ankara Üniversitesi ve Bilkent Üniversitesi örneği). Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 109-125.
Ekşi, A. (2019). Sokak atık toplayıcıları sorununun farklı bı̇r bakış açısı ı̇le değerlendirilmesi. 05 Ocak 2022 tarihinde http://www.yyusbedergisi.com/dergi/sokak-atik-toplayicilari-sorununun-farkli-bir-bakis-acisi-ile-degerlendirilmesi20180101043004.pdf adresinden erişildi.
Geri Dönüşüm Ekonomisi. (2020). Temiz çevrenin ve kalkınmanın görünmez emekçileri: sokak toplayıcıları. 06 Ocak 2022 tarihinde https://geridonusumekonomisi.com.tr/temiz-cevrenin-ve-kalkinmanin-gorunmez-emekcileri-sokak-toplayicilari.html adresinden erişildi.
Güngördü, S. ve Özgen, N. (2021). Katı atık emekçilerinin kentsel yoksulluk deneyimlerine ilişkin psikososyal yansımalar: Ankara örneği. Ankara Araştırmaları Dergisi, 9(2), 253-280.
Bu analizi paylaş