Günümüzde sosyal yardım, genellikle muhtaç durumdaki kişilere belirli durumlarda devlet tarafından karşılıksız yapılan ayni ve nakdi transferleri ifade eder. Yaşlı ve engelli aylığı, genel sağlık sigortası primleri, evde bakım yardımı ve öğrenci bursları gibi birçok alanda yapılan yardımlar sosyal yardım kabul edilmektedir. Türkiye’deki sosyal yardımların en önemli ayaklarından birini devlet kuruluşları oluşturur. Günümüzde AÇSHB Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü bünyesinde toplam 33 sosyal yardım programı aktif olarak bulunmaktadır. Bunlardan dokuzu aile yardımları; yedisi eğitim yardımları, sekizi sağlık yardımları, beşi özel amaçlı yardımlar; dördü yaşlı ve engelli yardımları türündedir.
Türkiye’de sosyal yardımların ekseriyetle bireyin sosyal güvencesine veya sigortalı olup olmamasına göre verilmesi, bu durumun sigortalı çalışan yoksullar açısından dışlayıcı bir sistem ortaya çıkarması tartışmalı bir noktadır. Bununla beraber, sosyal yardımlar içinde en fazla program bulunan yardım türü aile yardımlarıdır. İhtiyaç sahipleri için gıda, barınma, yakacak ve elektrik gibi temel yardımların yanında doğum yapmış veya eşi vefat etmiş kadınlar, ihtiyaç sahibi çocuklar ve asker aileleri için destekleyici yardımlar da mevcuttur.
Sosyal politikaların en mühim uygulamalarından olan sosyal korumaya yönelik harcamalar 2014’ten 2020’ye devamlı artış eğilimi göstermiştir. Sosyal koruma harcamalarının başlıca kalemlerinden biri olan sosyal koruma yardımlarının kapsadığı sekiz risk/ihtiyaç grubu şunlardır; hastalık/sağlık bakımı, engelli/malül, emekli/yaşlı, dul/yetim, aile/çocuk, işsizlik, konut ile sosyal dışlanma için yapılan sosyal yardımlar. 2014’ten 2020’ye sosyal koruma yardımlarının GSYH içindeki payında stabil bir eğilimden bahsedilemez. Artış/azalış durumları değişse dahi bahsedilen pay genel olarak yüzde 11-12 bandında seyretmiştir. Sosyal koruma harcamaları toplamı ise 6 senelik süreçte neredeyse üç katına çıkmıştır.
Hanelere yapılan nakdi sosyal yardımların GSYH’ye oranı ülkelerin refah perspektifine göre farklı örüntüler gösterir. 2021’de OECD bazında bu oranın en yüksek olduğu ilk 5 ülkenin (İtalya, Avusturya, Yunanistan, İspanya, Finlandiya) tümünün Avrupa ülkesi olması dikkat çekicidir. Türkiye ise 2020 yılında yüzde 9,8’lik bir oranla Avrupa Birliği ortalaması yüzde 18,5’in oldukça gerisinde kalmıştır. (OECD, 2022). Bununla beraber, Türkiye’de sosyal koruma yardımlarının yoğunlaştığı harcama kalemleri hâkim refah modeli hakkında ipuçları taşır. 2014’ten 2020’ye her sene en büyük harcama emeklilere/yaşlılara yapılan harcamalardır.
2020’de sosyal koruma gelirlerinin yüzde 40,3'ünü devlet katkıları, yüzde 29,1'ini işveren sosyal katkıları ve yüzde 24,4'ünü koruma kapsamındaki bireyler tarafından yapılan sosyal katkılar oluşturmuştur. 2000’li yıllardan günümüze sosyal yardım programları ve harcamalarındaki hızlı artış, sistemin sürdürülebilirliğini, etkinliğini ve kronik yoksulluğu ortadan kaldırıcı gücünü sorgulatmaktadır. Farklı aktörler tarafından, farklı kapsamlarda sağlanan başvuru esaslı yardım seçeneklerinin varlığı vatandaşlar için uygulamada karışıklık meydana getirmektedir. Sosyal yardım programlarının başvuru koşullarıyla alakalı bilgi karışıklığı yüzünden, farklı bir programdan yardım alabilecekken yanlış programa başvuru yapan ihtiyaç sahipleri ortaya çıkmaktadır. Bunun yanı sıra, hedef kitle kapsamına giren ihtiyaç sahipleri, bilgi eksikliği yüzünden, devletin sağladığı imkânlardan mahrum kalabilmektedir.
Kaynakça
OECD. (2022). Social benefits to households. 24 Ağustos 2022 tarihinde https://bit.ly/3wr9V7K adresinden erişildi.
Not: Bu analiz yazısı İLKE Vakfı’nın Geleceğin Türkiyesinde Sosyal Politikalar raporundan hareketle kaleme alınmıştır.
Bu analizi paylaş