İnsani gelişmişliğin temel göstergelerinden eğitim seviyesini analiz edebilmenin başlıca yöntemlerinden biri toplumdaki ortalama okullaşma oranlarına dair verileri incelemektir. Bu bağlamda okullaşma oranlarıyla ülkenin ekonomik büyümesi arasındaki ilişki üzerine yapılan çalışmalar eğitim ve iktisadi kalkınma arasında hem bireysel hem de toplumsal anlamda yakın bir temasa dikkat çekmektedir (Gümüş ve Kayhan, 2012:24). Gümüş ve Kayhan (2012) söz konusu ilişkiyi Türkiye bağlamında ele aldıkları araştırmalarında 1980-2008 yılları arası ülkenin gayri safi yurt içi hasılası ile ilk, orta ve yükseköğretim okullaşma oranları arasında ne tür bir ilişki olduğunu saptamaya çalışmıştır. Bulgular neticesinde bahsedilen iki değişken arasında ilköğretim düzeyinde anlamlı ve çift yönlü; ortaöğretim düzeyinde ise yine anlamlı fakat tek yönlü (gayri safi yurt içi hasıladan okullaşma oranlarına) bir ilişki tespit edilmiştir. Bunların yansıra, GSYİH’deki değişiklikler ile yükseköğretim okullaşma oranı arasında bir nedensellik bulunamamıştır.
Okullaşma oranlarının ülke ve bölge bazında önemli ölçüde farklılaşmasının altında yatan bir dizi sosyal, kültürel ve ekonomik sebepten bahsedilebilir. Türkiye’de oranların yıllar içinde nasıl bir seyir izlediğini anlamak adına ilgili şekillere göz atıldığında iki farklı eğilim dikkat çekmektedir. Buna göre ortaöğretim net okullaşma oranı 2013’ten 2020’ye 8,3 puanlık bir artış göstererek yüzde 76,7’den yüzde 85’e çıkmış; ilköğretim net okullaşma ise 1,6 puan azalarak yüzde 99,3’ten yüzde 97,7’ye gerilemiştir. Ortaöğretim oranlarındaki bu artış 2012-2013 eğitim-öğretim yılından itibaren 4+4+4 ismiyle bilinen ve ortaöğretimi de zorunlu eğitim kapsamına alan sisteme geçilmesinin çıktıları olarak yorumlanabilir. Bununla beraber, göçmenlerin okullaşma oranına dahil edilip edilmemesi ile alakalı olarak yıllar içerisinde ufak da olsa bir düşüş gözlemlenmese de ilköğretim okullaşma oranlarının hâlâ daha dünya ve Avrupa ortalamalarının üzerinde seyretmesi kayda değerdir.
Kadın ve erkekler için ortaöğretim düzeyinde okullaşma oranları grafiğine bakıldığında 2010’dan 2019’a cinsiyetler arası farkın gitgide kapandığı görülmektedir. 2019 itibariyle değerlerin kadınlar için yüzde 84,8, erkekler içinse yüzde 85,2’e ulaşmasıyla ortaöğretim bazında okullaşma düzeyinin iki cinsiyet için de neredeyse eşit bir karaktere sahip olduğu söylenebilir. Bununla beraber, okullaşma konusunda cinsiyete dayalı farkların azalmasına rağmen bölgesel farkların hâlâ daha varlığını sürdürdüğü (T.C. Kalkınma Bakanlığı, 2018:10) araştırmacılar tarafından ileri sürülmektedir. Okullaşma oranı, ilgili literatürde brüt ve net olmak üzere iki temel başlık altında incelenmektedir. Brüt okullaşma oranı bir öğrenim türündeki tüm öğrencilerin, o öğrenim türündeki teorik yaş grubunda bulunan toplam nüfusa bölünmesiyle elde edilirken; net okullaşma oranı bir öğrenim türündeki teorik yaş grubunda bulunan öğrencilerin, o öğrenim türündeki teorik yaş grubunda bulunan toplam nüfusa bölünmesiyle elde edilmektedir (Milli Eğitim Bakanlığı, 2019: 18). Bu bağlamda brüt okullaşma oranı belli bir kademedeki okul kapasitelerini göstermekle beraber, bölgesel farklılıkları gizleme eğilimine sahiptir. Net okullaşma ise spesifik bir yaş grubunda gerçekleşen okullaşma oranını gösterirken yaşlardaki düzeyler arası sarkma sebebiyle bazen düşük çıkabilmektedir.
Türkiye’de bölgelere göre ilköğretim ve ortaöğretim okullaşma oranları incelendiğinde bilhassa ortaöğretim net okullaşma oranlarında belirgin bölgesel değişimler göze çarpmaktadır. 6 bölge (İstanbul, Ege, Akdeniz, Orta Anadolu, Doğu Karadeniz, Güneydoğu Anadolu) arasında 2017’den 2020’ye en büyük fark İstanbul ve Güneydoğu Anadolu ortalamaları arasındadır. 2019- 2020 eğitim öğretim yılı verileri incelendiğinde bu 6 bölge içerisinde ortaöğretim okullaşma oranı yüzdesi en yüksek bölgenin yüzde 92,4 ile Doğu Karadeniz, en düşük bölgenin ise yüzde 71,7 ile Güneydoğu Anadolu olduğu görülmektedir.
Kaynakça
Gümüş, S. ve Kayhan, S. (2012). The relationship between economic growth and school enrollment rates: Time series evidence from Turkey. Educational Policy Analysis and Strategic Research, 7(1), 24-38.
T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2018). On birinci kalkınma planı (2019-2023). 28 Ekim 2021 tarihinde https://bit.ly/3od45CR adresinden erişildi.
Bu analizi paylaş