Türk Sinemasının Sektörel Gelişimi

Türkiye’de serbest piyasa ekonomisine geçilmesiyle kültürel alan da dahil olmak üzere birçok toplumsal alan önemli değişimler geçirerek pazar haline gelmiştir. Kültür endüstrisini ortaya çıkaran bu süreçten sinema sektörü de önemli ölçüde etkilenmiştir. Ekonomik pazarın yanı sıra Türkiye’de sinema sektörü siyasal ve toplumsal etkilere de maruz kalmıştır. Bu etkiler doğrultusunda Türkiye’de sinema sektörü birtakım evrelerden geçmiştir.  1914 Osmanlı-Rus savaşı sırasında çekilen “Ayastefanos Anıtının Yıkılışı” isimli ilk Türk filminden, Nuri Bilge Ceylan, Derviş Zaim ve Zeki Demirkubuz gibi isimlerin içinde yer aldığı 1996 sonrası Genç Sinemacılar dönemine kadar geçen süreç farklı tanımlamalarla sınıflandırılmıştır. 

Türkiye’de sinema ve devlet ilişkisine bakıldığında, ilk etapta sansür meselesi öne çıkar.1900’lü yılların ilk çeyreğinde sinema ile tanışan Osmanlı’da diğer devletlerin siyasi ve dini propaganda yapmak amacıyla hazırladıkları filmlere uygulanan sansür, Cumhuriyet’in ilanından sonra devrim ilkelerine zarar verebilecek yapıtlar üzerinde uygulanmıştır. 1932 yılında ilk defa filmlerin denetlenmesi kararı alınmış, 1939 yılında ise sansür yönetmeliği yayınlanmıştır. 1948 yılında yerli yapımlardan alınan rüsum vergisinin kaldırılması sinema ile ilgili alınan ikinci önemli karardır. Bu durumun ortaya çıkardığı imkân dolayısıyla Yeşilçam sektörü ortaya çıkmıştır. 1985 yılında sinema filmlerinin doğrudan desteklenmesine yönelik ilk adım atılarak, başarılı yapımlara ödül verilmeye başlanmıştır. 1990 yılına gelindiğinde Kültür ve Turizm Bakanlığı sinema filmlerini yapım sürecinde destekleme kararı alarak her yıl seçilen 10-12 filmi desteklemiştir. Fakat bu dönemde Yeşilçam’da yakaladığı ivmeye dönemeyen Türk sineması sessizlik evresine girmiştir.

Türkiye’de sansür ve denetim ile başlayan sinema ve devlet ilişkisi ilerleyen yıllarda teşvik uygulamalarının da yürürlüğe konmasıyla birlikte şekillenmeye devam etmiştir. Tabloda sinema ve devlet ilişkisine dair önemli tarihler yer almaktadır. Sinema sektörünü ilgilendiren ve 2004’te çıkan ve 2007, 2008 ve 2019 yıllarında belli değişiklikler yapılan kanunun sektörü en çok heyecanlandıran yönü devlet teşviklerinin düzenlenmesi olmuştur. 

Söz konusu kanun ile Türk sinemasının güçlenmesi amaçlanmış, bu adımla beraberinde olumlu bir ekonomik kârlılığı da getirmiştir. Sektörün canlanması ile ortaya çıkan iş istihdamının yanı sıra devlet destekleri ile artan filmlerin gişe gelirleri de yükselmiştir. 2019 yılında gişe gelirleri 976 milyon TL'lik büyüklüğe ulaşmış, film sektörünün toplam büyüklüğü 7 milyar TL'yi aşmıştır (SGM, 2022). 

Bununla birlikte bakanlığın teşvikine yönelik önemli eleştiriler de mevcuttur. Bu eleştirilerden en önemlisi bakanlık tarafından verilen desteğin kaynağının eğlence sektöründen alınan vergiler olmasına rağmen bu vergilerin teşvik fonuna tamamen aktarılmadığıdır. Bu sebeple yapımcıların çoğu projeler için devlet desteğinin yetersiz olduğunu ifade eder (Kanburoğlu, 2017, s. 51). 

2012-2021 yılları arasında gösterime giren yeni film ve o yıl gösterimde olan toplam film sayısına bakıldığında, 2016 yılına kadar istikrarlı bir artış yaşandığı görülür. Yeniden yükselişe geçen gösterime giren yeni film sayısı pandeminin etkisini gösterdiği 2019 yılında azalmaya başlar ve 2020 yılına gelindiğinde ciddi bir düşüş göstererek yüzde 56 azalır. 2020 yılında gösterimde olan toplam film sayısında ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 45 azalma gerçekleştiği görülür.

2004 yılından 2018 yılına kadar yerli filmlerin gösterim sayısı istikrarlı bir artış gösterir. Yabancı filmlerin gösterim sayısında dönem dönem düşüşler de yaşanmıştır. Ancak 2018 yılından sonra her iki türün gösterim sayısında önemli bir azalma meydana geldiği görülür. Bu azalmanın en önemli sebeplerinden biri pandemi döneminde sinema salonları gibi kamusal alanların faaliyetlerine devam edememiş olmasıdır. 2021 yılında yerli filmlerin gösterim sayısı 2004 yılına kıyasla yüzde 66 azalma gösterir. Yabancı filmlerin gösterim sayısında ise 2021 yılına gelindiğinde yüzde 23 azalma görülür. 2004 yılında gösterilen yerli filmlerin yabancı filmlere oranı yüzde 23 iken, 2021 yılında bu oran yüzde 60’a yükselmiştir. 

Yıllara göre desteklenen film sayısına ve destek harcamalarında istikrarlı bir seyir olmadığı görülür. 2005 yılında 47 olan desteklenen film sayısı, 2020 yılında 30’a düşmüş ancak destek harcaması 8,2 milyon TL’den 26,5 milyon TL’ye yükselerek yüzde 45 artmıştır. 

2000-2021 yılları arasında yerli ve yabancı filmlerin seyirci sayılarına bakıldığında 2014 yılına kadar yabancı filmlerin daha fazla seyircisinin olduğu görülür. Ancak 2014 yılından sonra yerli filmlerin seyirci sayısı öne çıkmaya başlar. 2018 yılına gelindiğinde yerli filmlerin seyirci sayısının yabancı filmlerin seyircisine oranla yüzde 53 daha fazla olduğu görülür. 2020 ve 2021 yıllarında pandeminin etkisiyle her iki türün sayısında önemli bir düşüş gerçekleşir ve 2021 yılında yeniden yabancı filmlerin seyirci sayısı yerli filmlerin sayısının önüne geçer. 

Sonuç olarak denilebilir ki; kültür alanında önemli oranda katma değer üreten sektörlerden biri olan sinema sektörü, dönemin koşullarına bağlı olarak siyasi, ekonomik ve toplumsal süreçlerin etkisiyle şekillenmiştir. 

Kaynakça:

https://sinema.ktb.gov.tr/TR-144750/turkiye39de-sinema.html 26 Ağustos tarihinde erişildi.

Kanburoğlu, Ö. (2017). İstanbul’da film sektörünün durum analizi ve sektörün geleceği projesi analiz raporu. İstanbul: Film-San Vakfı.  

https://boxofficeturkiye.com/yillik 5 Eylül tarihinde erişildi. 

Okur, Y. (2020). Türk sinemasında devlet desteği raporu. https://yamacokur.wordpress.com/2020/04/28/turk-sinemasinda-devlet-destegi-raporu-2020/ 28 Ağustos tarihinde erişildi. 

Not: Bu analiz yazısı, Geleceğin Türkiye’sinde Kültür Politikaları Raporu’ndan hareketle Hanife Kalkan tarafından kaleme alınmıştır.