Türkiye’de Başlıca Risk Faktörlerine (Sigara ve Alkol) İlişkin Bir Değerlendirme

Sağlık Bakanlığı’na bağlı Kanser Dairesi Başkanlığı’nın “belli bir tür kansere yakalanma olasılığını artıran her şey” olarak tarif ettiği risk faktörleri davranışsal, biyolojik, çevresel ve genetik olmak üzere dört başlık altında incelenmektedir. Buna göre davranışsal risk faktörleri kapsamına giren sigara ve alkol kullanımının, yalnızca kanser riskini arttırmakla kalmayıp halk sağlığını tehdit eden bir dizi unsura kapı araladığı gerçektir. Zararlı alışkanlıklar olarak da geçen sigara ve alkol kullanımının psikososyal, bireysel ve çevresel belirleyenleri alanyazındaki birçok araştırmacının çıkış noktasını oluşturmaktadır. 

Araştırmacılar ABD’deki yüksekokul öğrencilerinin sigaraya başlama nedenlerini ve sigara kullanım örüntülerini inceledikleri çalışmalarında; bireysel kişilik özelliklerinin, bilişsel faktörlerin ve kişinin günlük hayatta kullandığı başa çıkma mekanizmalarının öğrencilerin sigara kullanmaya başlama ve devam etme eğilimlerinde önemli rol oynayabileceğini ileri sürmüştür (Von Ah, Ebert, Ngamvitroj, Park ve Kang, 2005, s. 28). Bu bağlamda bireyin belirli bir görevi yerine getirme kapasitesine ilişkin kanaati anlamına gelen öz-yeterlik sigara içme sıklığını, içilen sigara miktarını ve sigaraya başlama itkisini belirleyen en önemli faktörlerden biri olarak tanımlanmıştır (2008, s. 35). Benzer şekilde, bir kişinin yaşamın anlamlı, yönetilebilir ve değerli olduğuna dair güven derecesini yansıtan bir yönelim olarak tutarlılık duygusu, literatürde sigara alışkanlığının bir diğer belirleyeni şeklinde ele alınmaktadır (Von Ah, Ebert, Ngamvitroj, Park ve Kang, 2005, s. 28). 

Karakter yatkınlığıyla beraber duygusal dalgalanmaların ve stres, kaygı, belirsizlik gibi kişinin ruh halini tahrip edici değişkenlerin de bireyleri sigara ve alkol kullanımına sürüklediği ifade edilmektedir. Genel anlamda negatif ruh halinin sigara içmeye yönelik güdüleri olan erkek çocukları kamçıladığını öne süren Weinstein ve Mermelstein’in (2013, s. 1068) bulguları, yalnızca sigara değil alkol kullanımı özelinde de düşünülebilir. Yoğun alkol tüketiminin ruhsal ve toplumsal kökenlerini sorgulamak ve bu noktalardan yola çıkarak bir eylem ve önlem planı oluşturmak anlamlı gözükmektedir. 

ABD odaklı çalışmasında uzun süreli yoksulluk ve gayri iradi işsizliğin alkolizme yol açan önemli risk faktörleri olduğunu belirten Mossakowski’nin (2008, s. 953) bulguları bu anlamda dikkat çekicidir. Yapısal ekonomik buhranların ruhsal bunalımları tetiklediği dönemlerde alkol, istenmeyen duygulardan kaçma, bunları denetleme veya bunlarla başa çıkma için kullanılan bir araç haline gelebilir. Araştırmacılar da böylesi bir tüketimin patolojik ve kontrol edilemez bir bağımlılığa yol açma tehlikesi barındırdığını vurgulamaktadır (Smith, Abbey ve Scott, 1993, s. 882).

Sağlık Bakanlığı’nın 2019 yılında yayımlanan Sağlık İstatistikleri Yıllığı, tütün mamulleri ve alkol kullanmaya başlama nedenlerinden bu maddeleri kullanma sıklığına kadar çeşitli göstergeler içermektedir. Bu verilere göre tütün ve tütün mamullerini her gün kullananların oranı 2014’ten 2019’a artarak yüzde 27,3’ten yüzde 28’e çıkmıştır. Ancak bahsedilen ürünleri hiç kullanmayanların oranı da yüzde 49,8’den yüzde 54,5’e çıkarak 4,7 puan artış göstermiştir. 

15 yaş ve üstü her 10 kişiden neredeyse 3’ünün her gün sigara kullandığına işaret eden bu tablo, sigaraya başlama nedenlerine dair bir incelemeyi kritik hale getirmektedir. Sözü geçen nedenler arasında özenmenin ve merakın rolü 2016’dan 2019’a azalırken; arkadaş etkisi, kişisel sorunlar, aile sorunları ve eğlencenin payı artmıştır. Aynı yaş grubunun alkol kullanmaya başlama nedenleri incelendiğinde ise eğlence amaçlı diyenlerin oranının 5 senede 31,6 puan artarak yüzde 52,3’e çıktığı görülmektedir. Arkadaş etkisi ve merak gibi faktörlerin ise alkol kullanmaya başlamadaki rolü 2014’ten 2019’a kademeli biçimde azalmıştır.

15 yaş ve üstü kitlenin alkol tüketim sıklığının ne yönde değiştiği risk faktörlerine dair öne çıkan bir göstergedir. 2014’ten 2019’a hiç alkol kullanmayanların oranı yüzde 67,1’den yüzde 74,4’e çıkmış, daha önce kullananların oranı ise devamlı azalarak yüzde 18’den yüzde 10,7’ye gerilemiştir. Bunlarla beraber, genel anlamda alkol kullanan kişilerin oranının hemen hemen aynı düzeyde kaldığı söylenebilir. Türkiye’de sigara ve alkol kullanımı uluslararası verilerle karşılaştırmalı incelendiğinde, ülkemizin tüketilen sigara miktarı söz konusu olduğunda epey üst bir sıraya yerleştiği, ancak alkol konusunda en son sıralarda yer aldığı görülmektedir. Bu durum sosyo-kültürel ve dini faktörlerin Türkiye’deki nüfuzu düşünüldüğünde sarih biçimde anlaşılacaktır. Kullanıcıların günlük ortalama 17,1 sigara içtiği ve 1,2 litre mutlak alkol tükettiği Türkiye’de bağımlılığa zemin hazırlayan sosyo-ekonomik bileşenleri doğru tespit etmek önemlidir.

Kaynakça

Mossakowski, K. N. (2008). Is the duration of poverty and unemployment a risk factor for heavy drinking?. Social Science & Medicine, 67(6), 947-955. 

Smith, M. J., Abbey, A. ve Scott, R. O. (1993). Reasons for drinking alcohol: Their relationship to psychosocial variables and alcohol consumption. International Journal of the Addictions, 28(9), 881-908. 

Von Ah, D., Ebert, S., Ngamvitroj, A., Park, N. ve Kang, D. H. (2005). Factors related to cigarette smoking initiation and use among college students. Tobacco Induced Diseases, 3(1), 27-40. 

Weinstein, S. M. ve Mermelstein, R. J. (2013). Influences of mood variability, negative moods, and depression on adolescent cigarette smoking. Psychology of Addictive Behaviors, 27(4), 1068-1078. 

T.C. Sağlık Bakanlığı. (2019). Sağlık istatistikleri yıllığı 2019. 30 Mayıs 2022 tarihinde https://sbsgm.saglik.gov.tr/Eklenti/40564/0/saglik-istatistikleri-yilligi-2019pdf.pdf adresinden erişildi.