Dünya Bankası’nın verilerine göre, Türkiye’de toplam nüfusun dörtte üçünden fazlasını oluşturan kentli nüfusun yoğun ve hızlı kaynak tüketimi çok yönlü sonuçlara yol açmaktadır. Öncelikle hızla artan nüfus, yüksek yaşam standartları ve teknolojik gelişmeler katı atık miktarını ve çeşitliliğini sürekli biçimde artırmaktadır (Çoban, Ertiş ve Çavdaroğlu, 2018, s. 2).
Atık yönetiminin çevre dostu yöntemlerle sağlanması bilhassa iklim ve çevre krizinin günümüzde işaret ettiği tehlike göz önünde bulundurulunca daha da önem kazanmaktadır. 1980’li yıllardan itibaren kırdan kente göçün kazandığı ivmeyle ekolojik üretim düşüşe geçmiştir. Şehirlerdeki yığılma ve yapılaşmanın artışıyla da Türkiye’nin biyokapasitesi ve ekolojik ayak izi arasındaki uçurumun gittikçe derinleştiği görülmektedir (Buzkan ve Erman, 2020, s. 77). Kentsel kalkınma çerçevesinde gerçekleştirilen sanayileşme, şehirleşme, alt ve üst yapı çalışmalarının temelde inşaat faaliyetlerine dayanması, yapısal atıkların bertarafına dair birçok problemi gündeme taşımaktadır.
Doğa dostu bir yönetim sürecinde kaynak kullanımının azaltılması geri kullanım ve dönüşüm aşamalarından önce gelmektedir. Dolayısıyla, en başta kullanımdan ve tüketimden tasarruf etmek zaman, maliyet ve enerji israfını önlemek adına en kritik adım olarak kabul edilmektedir. Artan kentsel dönüşüm projeleri nedeniyle daha fazla maruz kalmaya devam edeceğimiz yapısal atıklar çevre kirliliğinin başlıca faktörleri arasındadır. Bu bağlamda Türkiye’de yapısal atıkların geri dönüşümüyle alakalı kâğıt üzerinde yapılan yasal düzenlemelere rağmen uygulamada istenilen etkinliğin sağlanamadığı görülmektedir. Ülkemizdeki denetim ve takip eksikliği pratikte bu denli zayıf kalınmasının temel sebepleri arasında değerlendirilmektedir (Buzkan ve Erman, 2020).
Türkiye’de yıllık kişi başı belediye atık üretimi 2019 yılında 424 kilogram olarak tespit edilmiştir. 2015’ten 2016’ya yüzde 6,5’lik bir artış göstererek 400 kg’dan 426’ya çıkan bu oran, 2016’dan itibaren 2 puan gerilemiştir. Biriken bu atıklar belediyeler tarafından çöplüklerde depolama, açıkta yakma, nehir, dere ve göle dökme, gömme, geri kazandırma gibi yollarla bertaraf edilmektedir. Bu bağlamda Türkiye’de geri kazanılan toplam atık miktarı 2016’da 35,7; 2018’de ise 46,8 milyon ton olarak kaydedilmiştir. Her yıl çıkan toplam kişi başı belediye atık miktarına oranlandığında geri dönüştürülebilen atık miktarının toplam içerisinde bir hayli küçük bir paya sahip olduğu görülmektedir.
Bununla beraber, atık geri kazanım tesislerinin sayısı 2016’dan 2018’e yüzde 32 oranında artarak 1558’den 2057’ye çıkmıştır. Tesis sayısındaki artış olumlu bir gelişmeye işaret etmekle beraber, mevcut kapasitenin etkinliği yine de zayıf gözükmektedir. Gömme veya açıkta yakma gibi yöntemlere kıyasla doğa dostu kabul edilen geri dönüşümün Türkiye’de bir hayli arka planda kalması hem lojistik eksikliklere hem de kamuoyu ve yönetim düzeyinde yeterli farkındalığın oluşmamasına bağlanabilir.
Geri dönüşüm pratiklerini organize ve teşvik edici idari bileşen belediyeler olmasına rağmen, Türkiye’de bireysel inisiyatife bırakılan dönüşüm uygulamaları yerel yönetimler tarafından herhangi bir biçimde desteklenmemektedir. Örneğin, büyük şehirlerde bile sınırlı sayıda dönüşüm konteynerleri bulunmakta veya bulunanlar da bir ölçüde işlevsiz kullanılmaktadır.
Tüm bu tablo Türkiye’de hem kamuoyu hem yönetim düzeyinde ekolojik duyarlılık ve bilincin bir hayli düşük olduğuna işaret etmektedir. Geri dönüşüm, malzeme kazanımı sağlayarak ekonomiye, sürdürülebilir ve doğru kaynak kullanımını sistematikleştirerek de doğaya katkı sağlamaktadır. Dolayısıyla, yönetimlerin toplumsal farkındalığı arttırarak geri kazanım faaliyetlerini daha görünür ve ulaşılabilir hale getirmesi önem arz etmektedir.
Kaynakça
Buzkan, C. Ve Erman, O. (2020). Yapısal atıkların geri dönüşüm sorunu ve Türkiye’deki durumun mevzuat bakımından değerlendirilmesi. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 6(1), 76-89.
Çoban, A., Ertiş, I. F., & Çavdaroğlu, N. A. (2018). Municipal solid waste management via multi-criteria decision making methods: A case study in Istanbul, Turkey. Journal of Cleaner Production, 180, 159-167.
World Wide Fund for Nature. (2019). Stop the flood of plastic:A guide for policy-makers in Turkey. 30 Mayıs 2022 tarihinde https://wwfeu.awsassets.panda.org/downloads/05062019_wwf_turkey_guidebook.pdf adresinden erişildi.
Bu analizi paylaş