Dünyada sürekli artan yoksulluk ve açlığın yanı sıra israf da aynı hızda artmaktadır. Özellikle gelişmemiş ülkelerde yoksulluk ve açlık fazla iken gelişmiş ülkelerde israf miktarı oldukça fazladır. Gelişmiş ülkelerdeki gıda israfına, gelir artışı, tüketim miktarı ve tüketimin çeşitliliğindeki artış, ev dışı tüketimin fazlalaşması, alışveriş imkanlarının zenginleşmesi, kentleşme, doğadan ve tarımdan uzaklaşma gibi faktörler zemin hazırlamaktadır (Dölekoğlu, Gün ve Giray, 2014). Gıda israfı aynı zamanda su, enerji, toprak, akaryakıt, sermaye gibi diğer kaynakların da israf edilmesi anlamına gelmektedir (İstanbul Ticaret Borsası, 2021).
Bu kısımda güncel bir veri olan BM Gıda İsraf Endeks Raporu’ndan (2021) ve Ticaret Bakanlığı’nın yürütmüş olduğu Türkiye İsraf Raporu’ndan (2018) elde edilen bazı veriler kullanılmıştır. BM Gıda İsrafı Endeksi, Türkiye ve diğer ülkelerde toplam olarak israfın miktarına dikkat çeken oldukça önemli bir çalışmadır. Türkiye İsraf Raporu’nda ise hanelerde günlük hayattaki yeme alışkanlıkları, alışveriş yapma sıklığı, yapılan yemeklerin ne kadarının çöpe atıldığına dair spesifik göstergeler kullanılmıştır.
BM Gıda İsrafı Endeksi'ndeki veriler, ülkelerin bulunduğu bölgelere göre paylaşılmıştır. Ancak bu grafiğe 3 milyon ton israf ve üzerinde israf yapan ülkeler dahil edilmiştir. Endekse göre dünyada yıllık en fazla gıda israfı yapan ülke, 91,6 milyon ton ile Çin olmuştur. Çin’de hanede kişi başına bir yılda 64 kg yiyecek çöpe atılmıştır. Hindistan 68,8 milyon ton ile en fazla gıda israfı yapan ikinci ülke olmuştur, hanede kişi başına 50 kg yiyecek çöpe atılmıştır. Buradan hareketle nüfusu fazla olan ülkelerde gıda israfının da fazla miktarda olduğu görülmektedir.
Gıda israfında Türkiye’nin durumuna bakıldığında yıllık çöpe atılan gıda miktarı 7,8 milyon tondur. Hanede ise kişi başına bir yılda 93 kg yiyecek çöpe atılmıştır. Buna göre Çin ve Hindistan gibi yüksek seviyede gıda israfına sahip olan ülkelerde bile kişi başına bir yılda yiyeceklerin çöpe atılması 50-65 kg civarındayken, bu durum Türkiye’de 93 kg ile yaklaşık iki katı bir değere sahiptir. Bir yılda kişi başına israf edilen yiyecek miktarının en fazla olduğu ülke ise 189 kg ile Nijerya’dır. Gıda israfı endeksi sayesinde israfın bu denli büyük miktarlarda olması ve zaten kısıtlı olan kaynakların ölçüsüzce ve sınırsızca tüketildiği nicel olarak görülmektedir. Gıda israfının aynı zamanda emek, su, enerji ve sermaye israfı olduğu göz önünde tutulduğunda küresel ısınmayı hızlandıran bu israfın hem birey hem de dünya çapında önemli yaptırımlar sağlanarak önüne geçilmesi gerekmektedir.
2018 yılında T.C. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın israf raporu, gıda tüketim alışkanlıklarına odaklanmıştır. Bu çalışmada gıda, enerji, su, giyim gibi farklı israf çeşitleri değerlendirilmiş, geri dönüşüm ve tasarruf birikim gibi konulara da değinilmiştir. Araştırmada örneklem Türkiye’yi temsil etmekte ve toplamda 26 ilden 2.209 katılımcı bulunmaktadır. Bireylerin ailedeki kişi sayısına göre temel gıda alışveriş sıklığı şekilde verilmiştir. 1, 4 ve 5 ve daha fazla kişiden oluşan ailelerde haftada bir alışveriş yapma daha fazla görülürken, 2 ve 3 kişilik ailelerde ayda bir alışveriş yapma sıklığı daha fazladır. Her gün alışveriş yapma durumuna bakıldığında sadece 1 kişiden oluşan ailelerin oranının diğerlerinden daha yüksek olduğu görülmektedir.
Bireylerin gelir düzeyine göre temel gıda alışveriş sıklığı şekilde verilmiştir. En düşük gelir grubunun ayda bir (yüzde 31,9) ve haftada bir (yüzde 29,9) ile alışveriş yapma sıklıkları fazladır. Diğer gelir gruplarına kıyasla 10 bin ve üzeri gelir grubunda bulunan bireylerin sırayla haftada bir (yüzde 41,7), her gün (yüzde 20,8), 2-3 günde bir (yüzde 16,7) alışveriş yaptıkları belirlenmiştir. Sonuç olarak gelir miktarı arttıkça alışveriş yapma sıklığının arttığı görülmektedir. Gelir miktarı fazla olan bireyler diğer gelir gruplarına nazaran günde, 2-3 günde veya hafta bir sıklıkta daha fazla alışveriş yapmaktadır. Verilerde açıkça görülmese de özellikle düşük gelir gruplarının maaşlarını aldıklarında aylık alışverişini yapması ve aylık ihtiyaçlarını buna göre planlaması durumu hepimiz tarafından öngörülebilir.
Evde pişirilen yemeklerin tüketilme durumları göz önünde tutulduğunda katılımcıların yarısından fazlası yemekleri tükettiklerini belirtmiştir. Yemeğini bitiremeyip değerlendirenlerin oranı yüzde 30,1’dir. Yemeklerini her zaman fazla pişiren ve çöpe atan katılımcılar yüzde 5,4 iken bitirilmeyen yemekleri bazen çöpe atan bazen değerlendirenlerin miktarı yüzde 5’tir. Buradan çıkan sonuca göre yemeklerin pişirildikten sonra çöpe atılma durumunun çok az olduğu görülmektedir.
Gelir düzeyine göre bakılan başka bir faktör olan evde pişen yemeklerin tüketilme durumu şekilde verilmiştir. Buna göre tüm gelir gruplarında evde pişen yemeklerin hepsini bitirme oranı yüzde altmışlara yakın iken kırılmalar 5.001-7.500 TL arasındaki ve 10.001 TL ve üzeri gelir gruplarında yaşanmaktadır. Bu gelir gruplarında sırasıyla evde pişen yemeklerin hepsinin bitme oranı yaklaşık 8 ve 15 puanlık azalma göstermektedir. Aynı çalışmada öğrenim düzeyi arttıkça “evde pişen yemeklerin hepsini tüketiyoruz” cevabını verenlerin sayısı da artmıştır (Türkiye İsraf Raporu, 2018).
İnsanların gıdaları çöpe atma nedenleri ile ilgili sorulan soruya verilen cevaplar grafikte verilmiştir. Cevapların oranlarına bakıldığında sırayla en fazla çıkan cevap “bozulması” (yüzde 74,2), “tüketilememesi” (yüzde 29,8) olarak ortaya çıkmaktadır. Yüzde 5’e yakın cevaplar “saklama yerinin olmaması”, “fazla satın alınması” ve “sürekli taze gıda tüketme isteği” olarak belirtilmiştir. Tüketim fazlası olarak alınan gıdaların bozularak tüketilmeden çöpe atıldığı belirlenmiştir. Önceki bulgularda pişirilen yemeğin çöpe atılması daha az sıklıkta görülürken tüketilmeden çöpe atılan gıdaların fazla olmasından hareketle yeme aşamasına gelmeden gıdaların çöpe atıldığı yönünde bir yorum yapılabilir.
Çalışma kapsamında oldukça belirleyici bir rolü bulunan gelir düzeyine göre gıdaların tüketilmeden çöpe atılması sıklığı grafikte verilmiştir. Burada yiyecekleri tüketmeyip çöpe atmanın en nadir gerçekleştiği grup en yüksek gelir grubudur. Gıdaları tüketmeden çöpe atma durumu ise 7.501-10.000 TL arasındaki gelir grubunda yoğunlaşmaktadır. Veriler, gelir seviyesi ve gıdaları çöpe atma oranı arasında doğru ya da ters bir orantının var olmadığını göstermektedir.
Gıda israfının önemli bileşenlerinden birisi de ekmek israfıdır. Özellikle ülkemizde ekmek, düzenli olarak tüketilen ve bir o kadar da israf edilen gıdalardan birisidir. Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) 2013 yılında “Ekmek İsrafını Önleme Kampanyası” yürütmüş ve sonucunda çarpıcı bir düzeyde iyileşme görülmüştür. Bu bağlamda 2012 yılında ekmek israfında yılda 384 milyon adet ekmek çöpe atılmaktan kurtarılmıştır. Bu tasarrufun TL olarak karşılığı 2,8 milyar TL’ye denk gelmektedir. Kapsamlı kampanya yürütülmesinin olumlu neticelerinin olması ümit vericidir.
Son zamanlarda önemli farkındalık çalışması da BM Gıda ve Tarım Örgütü ile T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Bu çalışma kapsamında gıda kaybı ve israfına ilişkin farkındalığı artırmak ve gıda tedarik zinciri boyunca iş birliğini teşvik etmek amacıyla “Yiyeceklerinizi Koruyun (Save Food)” adlı ulusal medya kampanyası yürütülmektedir. Bir önceki örnekte bu tarz kampanyaların faydalı sonuçlar doğurmasından yola çıkılarak neticelerin olumlu nihayetlenmesi ümit edilmektedir.
Gıda/yiyecekler, enerji, su, emek ve sermayenin ortak bir sonucu olarak ortaya çıktığı için israfı da dolaylı olarak hepsinin israfı anlamına gelmektedir. BM Gıda İsrafı Endeksinde de görüldüğü üzere Türkiye’de yılda 7,8 milyon ton israf üretilmektedir. Ayrıca T.C. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın yayımladığı raporda gelir seviyesinin yüksek olduğu gruplarda daha fazla gıda israfı yaptığı bulunmuştur. Dolayısıyla yemeklerin israf edilmeden ve bozulmadan tüketilmesi, tüketilmeyen gıdaların paylaşılacak platformlar kurulması, gıda israfının önüne geçilmesi gerekmektedir. Ekmek israfı için yürütülen kampanyanın olumlu sonuçlar vermesi, bilinçlendirme odaklı kampanyaların yürütülebileceğini akla getirmektedir.
Kaynakça
İstanbul Ticaret Borsası. (2021, 12 Ocak). Çöpe giden her gıda, su ve enerji israfı demek. 14 Şubat 2022 tarihinde https://www.istib.org.tr/haberler/cope-giden-her-gida-su-ve-enerji-israfi-demek/3847 adresinden erişildi.
Dölekoğlu, C., Gün, S. ve Giray, H. (2014). Yoksulluk ve gıda israfı sarmalı. 14 Şubat 2022 tarihinde https://tarekoder.org/2014samsun/206-216.pdf adresinden erişildi.
Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO). (2013). Türkiye’de ekmek israfı araştırması. 15 Şubat 2022 tarihinde https://www.tmo.gov.tr/Upload/Document/Kampanya/ArastirmaKitabi.pdf adresinden erişildi.
T.C. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı. (2018). Türkiye israf raporu.15 Şubat 2022 tarihinde https://www.kutso.org.tr/wp-content/uploads/2019/02/Türkiye-İsraf-Raporu.pdf adresinden erişildi.
United Nations Environment Programme. (2021). UNEP food waste index report 2021. 16 Şubat 2022 tarihinde https://www.unep.org/resources/report/unep-food-waste-index-report-2021 adresinden erişildi.
Bu analizi paylaş