Kültür varlıkları tarih öncesi ve tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olan ve kültüre özgü değerler taşıyan varlıklardır. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü kültür varlıklarının tespiti ve tescili ile ilgili işlemleri gerçekleştirir ve bu varlıkların konservasyonu ve restorasyonu gibi sorumlulukları yerine getirir. Tespit ve tescil işlemlerinin ardından bulunan kültür varlıkları ilgili envantere kaydedilir. Pek çok kültüre ev sahipliği yapan Türkiye, kültürel varlıklar açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Bu potansiyelin açığa çıkarılması için önemli bir bütçe gerekir.
2010-2021 yılları arasında Müdürlüğün kurumsal bütçesi yaklaşık 2,5 kat artarak 530,1 milyon TL’ye; yatırım bütçesi ise neredeyse 9 katlık artışla 636,3 milyon TL’ye ulaşmıştır. 2010’dan itibaren hem kurumsal bütçede hem yatırım bütçesinde önemli bir artış gerçekleşmiş, 2010-2018 döneminde iki bütçe de sürekli olarak yükselmiştir. Fakat, 2018 yılının ardından kurumsal bütçe yüzde 34,2 oranında azalırken yatırım bütçesi ise yüzde 40,4 oranında artışla 636,3 milyon TL’ye ulaşmıştır. Bütçelerdeki genel iyileşmenin kültür varlıklarıyla ilgili çalışmalara yansıdığı görülür.
2012 yılı itibariyle kültür varlıklarına yönelik yeni tespit ve tescil çalışmalarına önem verilmeye başlanmış, bu doğrultuda hedeflenen çalışma sayısı artırılmıştır. Bu doğrultuda Müdürlük tarafından 2021 yılında gerçekleştirilen toplam tespit çalışması 2547 olmuştur. Bu çalışmalar neticesinde envantere kaydı yapılan sit alanı sayısı ve kültür varlıkları sayısı sürekli olarak yükselmiştir. 2011-2021 yıllarında tescillenen sit alanı sayısı yüzde 82 oranında artışla 22,2 bine ulaşmıştır. Envantere kaydedilen taşınmaz kültür varlıklarının sayısı ise 2021 yılında 2010 yılına oranla yüzde 26,2 artışla 119 bin 136 adet olmuştur.
2021 yılındaki güncel envantere dahil olan taşınmaz kültür varlıklarının yarısından fazlasını 74,4 binle sivil mimarlık örnekleri oluşturur. Bu sıralamayı 14,2 binle kültürel yapılar ve 10,9 binle dinsel yapılar takip eder. En çok kültür varlığı bulunan şehirlere bakıldığında ise 32 bin 854 eserle İstanbul’un ilk sırada yer aldığı görülür. Bu sayı toplam taşınmaz kültür varlığı sayısının yüzde 27,5 gibi önemli bir miktarını oluşturur. Sıralamayı takip eden İzmir, Muğla, Bursa ve Antalya şehirlerinde bulunan toplam varlık sayısı İstanbul’daki sayıya yetişememektedir.
Tescillenen taşınmaz kültür varlıklarının onarımında kullanılan bütçe Müdürlüğe dahil olan ya da olmayan bütçelerden sağlanır. 2017-2021 yıllarını kapsayan 5 yıllık dönemde onarılan kültür varlıklarının sayısı dalgalı bir grafik çizmiştir. 2020 yılında onarılan kültür varlığı sayısı bir önceki seneye göre yüzde 9 oranında artarken, 2021 yılında bu sayı bir önceki seneye göre yüzde 21 oranında azalmıştır. Yardım miktarında ise neredeyse yüzde 70 oranında artış görülür. Yardım miktarı artmış olsa da gerek kurumsal gerek yatırım bütçesiyle orantılı bir büyüklükte artmadığı görülür. Zira, 2021’deki yatırım bütçesinin büyüklüğüne rağmen taşınmaz kültür varlıklarına yapılan yardım miktarı bu bütçenin sadece yüzde 3,5’ine denk gelir.
Müdürlük bütçesindeki artışla beraber tespit çalışmalarının arttığı, bunun sonucunda ise envantere kaydedilen kültür varlıklarının sayısının yükseldiği söylenebilir. Ancak, bakım ve onarım söz konusu olduğunda gerek yardım edilen varlık sayısında gerek yardım miktarında bu bütçeden yeterince fayda sağlanamamıştır. Bununla birlikte kültürel mirasın açığa çıkarılması ve korunması noktasında gelişen bir tablo ortaya çıkar.
Bu analizi paylaş