Türkiye’de Sosyal Konut

Artan kentleşmeyle birlikte barınma ve kent yoksulluğu gibi sorunlar görmezden gelinemeyecek boyutlara ulaşmıştır. Bu temel soruna çözüm olarak sosyal konut uygulamaları geliştirilmiştir. Sosyal konut uygulaması ilk olarak 19. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkmış ve 20. yy’ın ilk yarısında dünya savaşları ve ekonomik krizle birlikte tüm gelişmiş ülkelere hızla yayılmıştır (Kunduracı, 2013). 20. yüzyılın son çeyreğinde gelişmekte olan ülkelere de yayılan bu uygulama günümüzde sosyal politika biçiminde birçok ülkede varlığını sürdürmektedir. 

Türkiye’de 1980’lerden itibaren artan kentleşmeyle birlikte şehir nüfusu yoğunlaşmış, buna bağlı olarak konut açığı kendini göstermeye başlamıştır. 1984 yılında Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı adıyla kurulan TOKİ bu süreçte konut açığının giderilmesinde yeterince rol almamıştır. 58. Hükümet döneminde Acil Eylem Planı doğrultusunda Ocak 2003’ten itibaren TOKİ tarafından hayata geçirilen toplu konut ve kentsel dönüşüm faaliyetlerine hız verilmiştir. Bununla birlikte süreç içerisinde birçok mevzuat değişikliğine maruz kalan idare 2018 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığına bağlanmıştır. TOKİ’nin mevcut yönetmeliğinde bulunan afet riski altındaki alanların dönüştürülmesi, olası bir afet durumunda konut ve sosyal donatıları alt yapılarıyla birlikte inşa etmek ve teşvik etmek, şehit ailelerine, dul ve yetimlere faizsiz konut kredisi sağlamak şeklinde ifadeler sosyal konut uygulamalarından bir kısmıdır. 

Bu doğrultuda 2005’ten bu yana alt gelir grubuna yönelik inşa edilen konutların illere göre dağılımına bakıldığında Adana, Eskişehir ve Kayseri’nin ilk sıralarda yer aldığı görülür. Belirtilen şehirlerdeki arz-talep dengesinin inşa edilen konut sayısını doğrudan etkilediği ifade edilebilir. Bununla birlikte konut ve sosyal donatı projesi doğrultusunda illere göre inşa edilen konut sayısına bakıldığında Ankara, İstanbul ve Bursa ilk sırada yer almaktadır. Alt gelir grubu konut sayısının en fazla olduğu Adana, Eskişehir ve Kayseri’nin de konut-sosyal donatı kategorisinde ilk on il arasında yer alması bu illerin söz konusu konutlara olan talebinin fazlalığını göstermektedir. Nitekim söz konusu illerde alt gelir grubu için inşa edilen konut sayısının bu illerdeki yoksul sayısıyla doğru orantılı olduğu ifade edilebilir (TÜİK, 2022). Bununla birlikte 2005-2022 yılları arasında inşa edilen konut sayısının yoksul nüfusun ihtiyacını karşılayıp karşılamadığı önemli bir soru işaretidir. 

TOKİ’nin 2022 yılında duyurduğu ve Türkiye’nin bütün illerini kapsayan İlk Evim projesi ile ev sahibi olmayanların iki yıl içerisinde uygun ödeme koşullarıyla ev sahibi olması hedeflenmektedir. Sosyal konut alanında önemli bir adım olan bu proje ile 250 bin sosyal konut yapılması planlanmaktadır. İnşa edilecek konutların illere göre dağılımına bakıldığında 50.000 konutla İstanbul, 18.499 konutla Ankara ve 11.900 konutla İzmir olmak üzere üç büyük ilin ilk sırada yer aldığı görülür. Bu illeri Gaziantep, Bursa ve Konya takip etmektedir. Sosyal konut projelerinin bahsedilen illerde yoğunlaşması bu illerin nüfus yoğunluğuyla doğru orantılı görünmektedir.

Farklı proje kategorilerinde illere göre konut sayılarının yanı sıra TOKİ’nin son yıllarda ülke genelinde inşa ettiği toplam konut sayısı ve sosyal konutların toplam konut içerisindeki payına dair kayda değer veri bulunmamaktadır. Ancak Cumhurbaşkanı’nın 2022 yılında yaptığı açıklamaya göre son yirmi yılda TOKİ aracılığıyla %90’ı sosyal konut olmak üzere 1 milyon 170 bin konut inşa edilmiştir (AA, 2022). 

Alt gelir grubuna yönelik inşa edilen sosyal konutların yanı sıra TOKİ, yönetmeliğinde de yer aldığı üzere olası bir afet durumunda güvenli konutlar inşa etmekle yükümlüdür. Bu doğrultuda 1999 Marmara depremi ve 2011 Van depreminin ardından TOKİ tarafından konut ihtiyacı giderilmeye çalışılmıştır. 6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş Pazarcık’ta meydana gelen ve 10 ili etkileyen deprem felaketinin ardından da TOKİ Afet Konutu Projesi kapsamında inşa faaliyetlerine başlamıştır. 22 Şubat’ta başlayan bu çalışmalar kapsamında söz konusu on ilde inşa edilecek konut sayıları belirlenmiştir. Şehrin büyüklüğü ve depremden etkilenen konut ve hane sayısıyla bağlantılı olarak 11.600 konutla Gaziantep’in 7645 konutla Kahramanmaraş’ın ve 5962 konutla Malatya’nın ilk sırada yer aldığı görülür. Bununla birlikte belirtilen konut sayılarının nihai olmamakla birlikte henüz yapım aşamasında olduğu ve süreç içerisinde değişebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Mevcut verilere göre deprem bölgesinde 37 bine yakın konutun yapılması planlanmaktadır.

Refah devleti olmanın temel bir bileşeni olan sosyal konut uygulamaları birtakım toplumsal değişimlerin neticesinde ihtiyaç doğrultusunda ortaya çıkmış ve temel hak olan konut alanında önemli bir boşluğu doldurmuştur. Ancak söz konusu uygulamaya dair verilerin titiz bir şekilde tasnif edilmesi ve şeffaf biçimde paylaşılması ve neticelerine dair etki analizlerinin yapılması uygulamanın işlevselliğini ve eksik yönlerini analiz edebilmeyi daha kolay hale getirecektir. TOKİ kapsamında yürütülen sosyal konut uygulamalarının bu anlamda önemli gelişmelere ihtiyacı vardır. 

Kaynakça

AA, 2022. Cumhurbaşkanı Erdoğan sosyal konut projesini tanıttı. Erişim adresi: https://www.aa.com.tr/tr/gundem/cumhurbaskani-erdogan-sosyal-konut-projesini-tanitti/2683854 

Kunduracı, N. F (2013). Dünya’da ve Türkiye’de sosyal konut uygulamaları. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 22(3), 53-77. 

Not: Bu analiz yazısı Hanife Kalkan tarafından kaleme alınmıştır.