İstihdam ve çalışma yaşamı ile ilgili en önemli olgulardan birisi ücretlerin düzeyidir. Türkiye’de uygulanan asgari ücretler aynı zamanda genel ücretler seviyesini etkilemesi bakımından da önemlidir. Ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerde asgari ücret, yalnızca ücretlerin alt sınırını belirmekten ziyade hükümetlerin politika aracı haline gelmektedir. Bu durum asgari ücretlerin belirlenmesinde işçi örgütlenmeleri ve pazarlık gücü ile birlikte devlet müdahalelerinin de etkili olduğunu göstermektedir.
Ücret artışlarında nominal değişimden daha önemlisi enflasyon karşısındaki konumudur. Son on yıldaki değişimlere bakıldığında, ücret artışlarının genellikle enflasyonun üzerinde gerçekleştiği görülmektedir. 2016 yılında enflasyon yüzde 8,8 iken asgari ücret artış oranı yüzde 30’dur. En yüksek fark bu yılda görülmüştür. Ancak 2017 yılında keskin bir düşüş ile asgari ücretin artış oranı enflasyon oranının altında kalmıştır. 2020 yılında yüzde 15,03 ile yüksek bir asgari ücret artışı yapıldığı düşünülse de yıllık enflasyonun yüzde 14,6 olarak çıkması ile birlikte aslında fiilen bir ücret artışı gerçekleşmemiştir. 2022 yılında açıklanan yeni net asgari ücret 4.253 TL iken bir önceki yıla göre artış oranı yüzde 50,51 olarak gerçekleşmiştir. Normalin üzerinde gerçekleşen bu ücret zammının yüksek enflasyonla mücadele etmek için yapıldığı söylenebilir. Zira TÜİK’in hesaplarına göre aralık ayındaki artışla birlikte yıllık enflasyon yüzde 36,08 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2022 Ocak ayı enflasyonu da eklendiğine TÜİK’in hesaplarına göre yüzde 48’e tırmanan enflasyon karşısında, asgari ücrete yapılan zammın hızla eridiği söylenebilir.
Asgari ücretteki bu yeni artışla birlikte halihazırda ücretliler ve işçileşen “kendi hesabına çalışanlar” arasında bir trend olan ücretlerin asgari ücrete yaklaşması durumu, orta sınıfın eridiği gerçeğini de gözler önüne seriyor. Yalnızca ücretlerin yakınsaması değil, enflasyon etkisiyle fiyatların (özellikle ulaşım ve gıda fiyatlarının) yükselmesi de orta sınıfın erimesine, lüks tüketimin yalnızca çok sınırlı bir gelir grubuna mahsus kalmasına neden olmaktadır.
Yıllık ortalama esas iş gelirlerine bakıldığında, 2011 yılında ücretli, maaşlılarda 14 bin 904 TL, yevmiyelilerde 5 bin 420 TL, işverenler 33 bin 465 TL, kendi hesabına çalışanlarda ise 10 bin 980 TL olmuştur. 2011 yılında en yüksek paya işverenler sahip olurken en düşük pay sahibi yevmiyelilerdir. 2020 yılında ücretli, maaşlılarda ortalama esas iş geliri 42 bin 6 TL, yevmiyelilerde 17 bin 577 TL, işverenlerde 125 bin 698 TL, kendi hesabına çalışanlarda ise 33 bin 207 TL olmuştur. En yüksek ve en düşük pay sahipleri değişmemiştir. Bir önceki yıla göre en yüksek artış yüzde 31,6 ile işverenlerde gerçekleşmiştir. Bir önceki yıla göre en düşük artış ise yüzde 19 ile yevmiyelilerde olmuştur.
Asgari ücretin düşük gelirlileri korumak amacıyla belirlenmesi önemlidir. Aynı zamanda asgari ücret artışları genel ücretleri etkilerken dolaylı olarak birçok duruma etki etmektedir. Örneğin asgari ücretlerin yükselmesi, kayıt dışı istihdamı azaltan bir unsur olarak karşımıza çıkabilmektedir. Burada önemli olan ücretlerin belirlenmesinde gelişmiş ülkelerde olduğu gibi işçi örgütlenmelerinin ve pazarlıkların daha fazla olmasıdır. Aksi takdirde hükümet politikalarıyla oldukça sınırlı ve değişken müdahaleler meydana gelebilmektedir. 2022 yılının ilk iki ayında, esnaf-kurye modeliyle çalışan motokuryelerin direnişleriyle başlayan işçi sınıfı hareketliliği, yalnızca belirli şirketlerde yeni düzenlemelere neden olsa da ücretlerin iyileştirilmesi noktasında örgütlü işçilerin mücadelesinin önemini gösterir niteliktedir.
Ülkemizde asgari ücretler genel olarak artsa da bu durum enflasyon artış oranları göz önünde bulundurulduğunda anlamlı bir değişiklik ifade etmemektedir. Ayrıca yıl içinde yaşanan çekirdek enflasyon tartışmaları izlendiğinde bu artışın çalışanların refahını pek de olumlu etkilemediği söylenebilir.
Bu analizi paylaş