UNESCO Dünya Mirası Listesi

Kültürel miras kavramı insanlığa ait kültürel değerleri ve bu değerlerin nesiller arası aktarılabilirliğini ifade eder. Somut ve somut olmayan kültürel miras varlıkları Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından 16 Kasım 1972’de “Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşmesi” ile korunur. Türkiye bu sözleşmeye 1982 yılında katılmış, bu listeye ilk defa 1985 yılında kültür varlıklarını kaydettirmiştir. Toplum içerisinde yer edinmiş sosyal faaliyetleri, gelenekleri ve pratikleri kapsayan somut olmayan kültürel miras ise “Somut Olmayan Kültürel Korunması Sözleşmesi” ile korunur; UNESCO tarafından 2003’te, ülkemiz tarafından 2006 yılında kabul edilmiştir.

Dünya Mirası Listesi 1972 yılında kabul edilen Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi’ne göre oluşturulmuştur. Listeye göre Dünya Miras Alanı olarak ilan edilen 1154 miras alanı bulunur. Bunların 897 tanesi kültürel, 218’i doğal ve 39’u doğal ve kültürel (karma) miraslardır. İlk defa 1985 yılında İstanbul’un tarihi alanları, Divriği Ulu Camii ve Kapadokya ile listeye dahil olan Türkiye’nin 2021 yılı itibariyle bu listede 17’si kültürel, 2’si karma olmak üzere 19 miras alanı bulunmaktadır. Bu sayı pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış olan Türkiye toprakları için oldukça az görünmektedir.

Avrupa Birliği’nin görünümünü kıtalararası boyuta ulaştıran ve kültürler arası iletişimi hedefleyen AB Kültür Başkenti projesi kapsamında İstanbul, 2010 yılının Avrupa Kültür Başkenti seçilmiştir.Bu vesileyle T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığınca düzenlenen kültürel çalışmalarda uluslararası düzeyde iş birliklerinin artması hedeflenmiş, UNESCO iş birliği ile kültürel ve doğal mirasın tespiti ve kabulüne yönelik yapılan çalışmalar önem kazanmıştır. 2007 yılında İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı’nın kurulması kararlaştırılmış, kanunda belirtilen bütçeye kültürel mirasa yönelik yapılacak çalışmaların bütçesi de eklenmiştir. 

Bakanlık AB ile ilişkilerin geliştirilmesi amacıyla 2010 yılında AB-Türkiye Kültürlerarası Diyalog Projesini başlatmış, bu proje ile kültür-sanat alanında ülkenin 7 bölgesinden 7 il için hibe başvuruları açılmıştır. Buna ek olarak, 2010 yılında yayınlanan genelgeyle valiliklerin AB sürecinde etkinlikleri artırılmak istenmiş ve her ilde AB birimleri açılmıştır. Özellikle kültürel çalışmalar kapsamında UNESCO ile iş birliğinin ön planda tutulduğu bu süreçler neticesinde 2010 yılının ardından doğal ve kültürel miras sayısı, somut olmayan miras sayısı ve geçici dünya mirası listesindeki miras sayısının yükseldiği görülür. 

Kültürel miras alanındaki çalışmalara yoğunluk verilmesinin ardından 2010-2021 yılları arasında 67 adet yeni kültürel miras unsuru Geçici Dünya Mirası Listesine eklenmiştir. 2021 yılı itibariyle bu listede toplam 84 adet kültürel miras varlığı bulunmaktadır. Bunlara bağlı olarak, UNESCO Dünya Mirası Listesine giren kültürel miras varlığı sayılarında da benzer bir artış yaşanmıştır. 2011 yılına kadar yalnızca 9 adet kültürel miras varlığı listeye eklenmiş ve bu yıla kadar listeye en son giriş 1998 yılında gerçekleşmiştir. Kültürel miras alanındaki çalışmaların 2009 itibariyle yoğunlaşması, UNESCO’ya önerilerin dosya sayısının yükselmesi ve konuyla ilgili yeni bütçelerin oluşması 2011-2021 yıllarında listeye giren varlık sayısında artışa neden olmuştur. Bu yıllarda 10 adet yeni varlık Dünya Miras Listesine alınmış, 2021 itibariyle bu listede toplam 19 adet kültürel ve/veya doğal varlığımız bulunmaktadır.

Somut olmayan kültürel miras ile ilgili çalışmalar Bakanlığa bağlı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü tarafından çeşitli araştırma faaliyetleri ve eğitimler çerçevesinde düzenlenir. Bu doğrultuda Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Envanteri üzerinde çalışılır ve ilgili dosyalar hazırlanarak UNESCO’ya sunulur. UNESCO Türkiye Milli Komisyonunca gerçekleştirilen çalışmalar neticesinde Türkiye 2008-2021 yıllarında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine 21 unsur kaydettirmiş ve UNESCO'ya en çok unsur kaydettiren ilk 5 ülke arasında yer almıştır.

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Somut Olmayan Kültürel Miras Envanteri

AB ile ilişkilerin geliştirilmek istenmesi ve İstanbul’un AB Kültür Başkenti olmasının hedeflenmesi Bakanlık tarafından kültürel miras alanındaki çalışmalara önem verilmesine ve bu alandaki çalışmaların kapsamının genişletilmesine neden olmuştur. 2009 yılından itibaren yoğunlaşan çalışmalar neticesinde 2011-2021 yılları arasında önemli kazanımlar elde edilmiştir. Bu doğrultuda, kültürel çalışmalar bakımından son 10 yılın oldukça parlak geçtiği söylenebilir.

Kaynakça

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Dünya Miras Listesi'nde Türkiye

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Somut Olmayan Kültürel Miras Envanteri