Alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri, taraflar arasındaki ihtilafı ortadan kaldırmaya hizmet eden, seçimlik nitelik taşıyan bir usuldür. Bu faaliyet, tarafların kendi iradeleriyle uyuşmazlığı sona erdirme girişimidir. Alternatif çözüm yöntemleri uzlaştırma, arabuluculuk, tarafsız ön değerlendirme, vakıaların saptanması yöntemi ve tahkim olarak ifade edilir (Özbay, 2006, s. 464-469).
İhtiyari ve zorunlu olarak ikiye ayrılan arabuluculuk sistemi uygulamada oldukça yüksek oranlarda karşılık bulmakta, toplum tarafından kabul görmektedir. Zorunlu arabuluculuk temelde iş hukuku, tüketici hukuku ve ticaret hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda uygulama alanı bulur. İhtiyari arabuluculuk ise tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri tüm özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanabilir. Ayrıca sigorta hukuku, sağlık hukuku gibi uzmanlık gerektiren alanlarda da arabuluculuk uygulamasına başvurulabilir.
Son dönemlerde aile hukukuna yönelik ortaya çıkan ihtilaflar açısından da arabuluculuk sisteminin uygulanıp uygulanmaması yönünde tartışmalar mevcuttur. Nitekim aile hukukunda zorunlu arabuluculuğun yanlış bir uygulama olduğunu düşünenlerin yanı sıra şiddet ve benzeri durumlar hariç olmak üzere mal paylaşımı, boşanma, tazminat, nafaka, çocukların velayeti gibi birçok konu aile hukukunun zorunlu arabuluculuk uygulamasına dahil edilebilir.
Bu itibarla 2018 yılında öncelikli olarak iş hukukuna yönelik ihtilaflarda dava şartı arabuluculuk sistemi uygulanmaya başlamıştır. İş Mahkemeleri Kanunu m.3’e göre işçi ile işveren arasındaki yıllık izin ücreti, fazla çalışma ücreti, maaş gibi işçilik alacakları ile ihbar tazminatı, kıdem tazminatı gibi tazminatlardan kaynaklanan hukuki sorunların çözüme kavuşturulması için öncelikli olarak arabulucuya başvurmak zorunludur.
Adalet Bakanlığı 2020 verilerine göre iş uyuşmazlıklarında açılan dosyaların %89,9’u işçi ile işveren arasındaki ilişkiden kaynaklanan uyuşmazlık konusunu oluşturmaktadır (Adalet İstatistikleri, 2021). Konusu işe iade olan uyuşmazlıklar arabuluculuk dosya sayısı bakımından ikinci en fazla dosya sayısına tekabül etmektedir. Bunu takip eden dava konuları ise işverence işçi aleyhine açılan alacak talebi, iş sözleşmesinden kaynaklanan tazminat istemi, ölümlü veya cismani zarar sebebiyle tazminat talepleri, rücuen tazminat talepleri ile diğer konular olarak sıralanmaktadır.
Zorunlu arabuluculukta en fazla orana sahip olan işçi ile işveren arasındaki ilişkiden kaynaklanan 266.911 uyuşmazlık dosyasının 266.771 adet dosyasının karara bağlandığı görülmektedir. Ayrıca bu dosyaların %50’si anlaşmayla sonuçlanmıştır. Bu ise yargı uygulaması bakımından hiç de azımsanmayacak oranları teşkil etmektedir. Ayrıca iş hukukuna yönelik ortaya çıkan uyuşmazlıklarda söz konusu dosyaların %49,7’sinin de anlaşmayla sonuçlandığı Adalet Bakanlığı’nın verileri arasındadır (Adalet İstatistikleri, 2021).
2019 yılında ticari uyuşmazlıklar bakımından zorunlu hale getirilen dava şartı arabuluculuk uygulamasında %46 oranında anlaşma sağlanmıştır. Bu bağlamda anlaşma sağlanan dosyaların 23.485'i ticari satımdan kaynaklanan uyuşmazlık dosyalarıdır. Ticaret hukukundaki rücuen tazminat ise toplam anlaşma sağlanan dosyalar arasında %2,5’a tekabül etmektedir. Ayrıca görüşme yapılmadan anlaşmama oranı %10,8 iken görüşme sonunda anlaşmama oranı %33,9’dur (Adalet İstatistikleri, 2021). Bu ise toplam anlaşma oranıyla birlikte değerlendirildiğinde tarafların en az bir kere anlaşma masasına oturduğunu ve önerilen teklifleri değerlendirildiğini göstermektedir.
Son olarak 2020 yılında tüketici uyuşmazlıklarında, dava şartı olarak arabuluculuk sistemi getirilmiştir. Tüketici hukuku bakımından ise 6502 Sayılı TKHK m.73/A’da sayılan birtakım istisnalar dışında arabuluculuk dava şartı olarak düzenlemiştir.
İhtiyari arabuluculuk uygulaması bakımından ise bazı durumlar istisna olmak üzere taraflar istediği uyuşmazlık üzerinde kendi taleplerine bağlı olarak arabuluculuğa başvurabilecekleri için herhangi bir konu ayrımı yapmaksızın karara bağlanan dosya sayılarında düzenli bir artış söz konusudur. Nitekim 2014 yılında ihtiyari arabuluculuk karara bağlanan dosya sayısı 200 iken 2020 yılında bu sayı 180.448’e ulaşmıştır. 2021 yılında ise bu sayı bir önceki yılın iki katına çıkarak 336.414’e ulaşmıştır.
Adalete erişim, salt yargı organlarına başvuru imkanına sahip olmayı ifade etmez; bununla birlikte bunun önündeki engellerin saptanarak kaldırılması ile yargılama usul ve kurallarıyla başvurucu hak arayana en kısa sürede ve en az masrafla ve rahatlıkla hakkına kavuşma yolunun açılmasını da ifade etmektedir (Sungurtekin Özkan, 2014, s. 399). Bu bakımdan hem zorunlu hem de ihtiyari arabuluculuk sistemi tarafların adalete erişimini etkilememekte; aksine hızlı, ekonomik ve barışçıl yöntemlerle adaletin sağlanmasına hizmet etmektedir.
Veriler ışığında alternatif çözüm yöntemlerinin her geçen gün taraflar arasında sıkça uygulandığı ve gittikçe yaygınlaştığı görülmektedir. Ancak uygulama görülen aksaklıkların giderilmesi ve tarafların öncelikle anlaşma masasına oturtulması söz konusu uygulamaların çoğalması bakımından büyük önem taşımaktadır. Bu itibarla hem bu başarıların artması hem de dosyaların yığılmasının engellenmesi amacıyla alternatif çözüm yöntemlerinin yaygınlaştırılması teşvik edilmelidir. Ayrıca yargıyı rahatlatacak farklı mekanizmaların da devreye sokulmasına ihtiyaç vardır.
Kaynakça
Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü. (2022). Adli İstatistikler 2021. 07 Temmuz 2022 tarihinde https://adlisicil.adalet.gov.tr/Resimler/SayfaDokuman/310520221416422021H%C4%B0ZMETE%C3%96ZELK%C4%B0TAP.pdf adresinden erişildi.
Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü. (2022). Adalet İstatistikler 2021. 07 Temmuz 2022 tarihinde https://adlisicil.adalet.gov.tr/Home/SayfaDetay/adalet-istatistikleri-yayin-arsivi adresinden erişildi.
Özbay, İ. (2006). Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yöntemleri. Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3-4.
Sungurtekin Özkan, M. (2014). Anayasal Şikayet ve Adalete Erişim. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 399-410.
Bu analiz yazısı Esma Küçükbay tarafından kaleme alınmıştır.
Bu analizi paylaş