1990 senesinde Birleşmiş Milletler tarafından tasarlanan İnsani Gelişim Endeksi, ülke gelişmişliğini değerlendirirken ekonomik büyümenin yanı sıra insani yaşam koşullarının da dikkate alınması gerekliliğinin altını çizmektedir. Endeksin temel üç unsurundan biri olan ‘yaşam beklentisi’ göstergesi hâlâ daha birincil toplum sağlığı kriterlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bununla beraber, yaşam beklentisi verilerinin tek başına okunmasının yetersiz kaldığı; ilaveten kaliteli yaşlanma, mental iyi oluş dâhil bireylerin genel sağlık durumu gibi göstergelerin toplum esenliğine dair hayati bilgiler içerdiği de birçok araştırmacı tarafından sıklıkla vurgulanmaktadır.
Türkiye’de doğuşta beklenen yaşam süresi 2010-2019 yılları arasında düzenli olarak artarak 74,5’ten 77,6’ya yükselmiştir. Küresel çapta gelişen sağlık ve bakım teknolojileri, tabloyu açıklayan ana sebeplerden biridir. Bayın’ın (2016) araştırmasına göre yaşam beklentisine en çok etki eden değişken bebek ölüm hızı olmakla beraber; 65 yaşta beklenen yaşam süresine en fazla etki eden faktörler sağlık hizmetleri kullanım seviyesi ve kişi başı yapılan sağlık harcamalarıdır (Bayın, 2016). Gelir ve kaynak dağılımı, eğitim seviyesi, gıdaya erişim, beslenme alışkanlıkları, kentleşme gibi birçok sosyal ve bilhassa ekonomik nedenlerin de bu bağlamda belirleyici olduğu çeşitli araştırmalarda ortaya konmuştur. Bununla beraber, birçok ülkede olduğu gibi Türkiye’de de kadın ve erkeklerin beklenen yaşam süreleri arasında göze çarpan bir fark söz konusudur. Buna göre, Türkiye’de kadınların 2019 yılında beklenen yaşam süresi yaklaşık 81 yıl iken, erkekler için bu sayı takriben 75’tir. Uluslararası araştırmaların bazılarında bu fark alkol tüketimi ve yaşam memnuniyeti değişkenleriyle açıklanmaktadır (Rochelle ve diğerleri, 2015). Bunlara ilaveten, veriler yorumlanırken cinsiyet eşitsizliklerinin de hesaba katılması gerektiği unutulmamalıdır.
Bir ülkede sağlık hizmetlerinin erişilebilirlik seviyesinin bireylerin yaşam süresine olan etkisi konuyla alakalı literatürde öne çıkan tartışmalardan biridir. Sağlık sisteminin kapsayıcı ve refah öncelikli bir model üzerine inşa edilmesi bilhassa düşük sosyoekonomik gruplardan kişilerin sağlık durumunda doğrudan etkilidir. Özellikle ABD gibi hizmetlerin özel sektör aracılığıyla dağıtıldığı ülkelerde bu durum gelir seviyesi düşük kesimler için büyük bir çaresizlik meydana getirmektedir. ABD’nin yaşam beklentisi açısından 2014’ten bu yana aynı kulvarda bulunduğu ülkelerin epey gerisinde kalması, çalışma çağındaki yetişkinlerin, özellikle de sosyoekonomik statüsü düşük olanların arasında ölüm oranlarının artmasıyla açıklanmaktadır. Bu bağlamda yaşam beklentisinin kişilerin eğitim seviyesi veya gelir durumlarına göre arttığı veya azaldığı da tespit edilmiştir (Venkataramani, O’Brien ve Tsai, 2021: 621). Böyle bir tablo bütünüyle özelleşmenin sağlık hizmetlerini temel hak olmaktan çıkarıp bir ayrıcalığa dönüştürme riskini tekrar hatırlatmaktadır.
Kaynakça
Bayın, G. (2016). Doğuşta ve ileri yaşta beklenen yaşam sürelerine etki eden faktörlerin belirlenmesi. Türkiye Aile Hekimliği Dergisi, 20(3), 93-103.
Rochelle, T. L., Yeung, D. K., Bond, M. H. ve Li, L. M. W. (2015). Predictors of the gender gap in life expectancy across 54 nations. Psychology, Health ve Medicine, 20(2), 129-138.
Venkataramani, A. S., O’Brien, R. ve Tsai, A. C. (2021). Declining life expectancy in the United States: The need for social policy as health policy. JAMA, 325(7), 621-622.
Bu analizi paylaş