İstatistiksel Veri Türleri

İstatistiksel veriler elde edilirken bu verilerin nasıl toplandığı merak uyandıran konulardan birisidir. Bilim insanları bazı verileri kendileri toplarken bazılarını kurum veya kuruluşların halihazırda hazırladığı verilerden veya kayıtlardan faydalanıp kendi çalışmalarında kullanırlar. Bu yazı ile veri çeşitleri hakkında genel olarak bir bilgilendirme yaparak istatistiksel veri türlerini açıklamaya çalışacağız. TÜİK’e dayanarak istatistiksel verilerin tamsayım, örneklem ve idari kayıtlardan derleme bilgiler ile elde edildiğini söyleyebiliriz. Şimdi sırayla bunların neler olduğunu daha detaylı ele alalım. 

İlk olarak tamsayım yöntemi, “kitlede/evrende yer alan tüm birimlere ilişkin veri bilgi derlemesi” şeklinde tanımlanıyor. Kitleye/evrene ilişkin en küçük birim bazındaki bilgi, tamsayım ile verilir. En küçük birim üzerinden tüm kitle birimlerine ulaşılarak sayım yapılır, böylece tam sayıya ulaşılır. Mesela, nüfus sayımı tamsayım örneklerinden birisidir. Bir ülkede yaşayan tüm bireylerin sayılması tüm nüfusa ulaşmamızı sağlar. Eğer kitle sayılamayacak kadar büyükse veya çok hızlı değişiyorsa, zaman ve maddi imkanlar yetersizse tüm kitleye ulaşmak mümkün olmayabilir. Dolayısıyla bu yöntem belirli durumlarda kullanılabilir. 

Diğer bir yöntem örneklem yöntemini kullanarak istatistiksel veri elde etmedir. Burada uygun olan örnekleme yöntemlerinden birisi seçilerek kitleye ilişkin tahminler elde edilmeye çalışılır. Tamsayım kullanımı makul veya zorunlu değilse örneklem kullanarak araştırmada veri toplamak çok daha kolaylaştırıcı olacaktır. Örneklem yöntemini kullanan çalışmalara Hacettepe Üniversitesi tarafından beş yıllık periyotlarla yapılan Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) örnek olarak verilebilir.  Türkiye’de nüfus ve sağlığa dair önemli göstergeleri içinde barındıran 2018 TNSA’nda 754 kümede 13.982 hanehalkı çalışmaya dahil edilmiştir. Araştırmada kullanılan örneklem ise 15-49 yaş arasındaki kadınlardır. Araştırma bağlamında temsili olarak yeterli görülen katılımcılar ile çalışılmış ve istatistiksel veriler toplanmıştır. 

Bir diğer veri elde etme yolu da resmi kurum ve kuruluşların oluşturdukları idari kayıtlardan bilgi derlenmesidir. Kurumlar kendi iş ve işlemlerini yürütmek için kayıt tutarak istatistiksel veri üretirler. Burada elde edilen kaydın istatistiksel kullanıma uygunluğuna ayrıca dikkat etmek gerekir. Eğer istatistiksel kullanıma uygunsa veri kaynağı olarak kullanılabilir. Örneğin T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yıllıkları adı altında her yıl tuttuğu kayıtları kamuoyu ile paylaşıyor. İdari kayıtların güncel veriyi elde etme açısından biraz dezavantajlı olduğunu söyleyebiliriz. Mesela, Sağlık Bakanlığı’nın istatistiklerine baktığımızda en güncel verinin 2019-Sağlık Yıllığı olduğu görüyoruz. Dolayısıyla bu verileri takip ederek çıkarımlarda bulunmak geçtiğimiz son birkaç yılı dahil etmeyi maalesef pek mümkün kılmıyor. 

Sonuç olarak üç çeşit yolla elde edilen istatistiksel veriden bahsedebiliriz: tamsayım yöntemi, örnekleme yöntemi ve idari kayıtlar. Elde etmek istenilen veri, ilgili kurum veya kuruluşlardan erişime açık değilse talep edilebilir, erişime açıksa kullanılabilir. Farklı bir yol olarak veriler araştırmacının belirlediği bağlamda katılımcılardan toplanabilir. Araştırmacı ve bilim insanları kendi ihtiyaçları doğrultusunda doğru bilgiyle erişmek için tercih etmesi gereken yolu belirlemelidir.

Kaynakça

Hacettepe Üniversitesi. (2022). Türkiye nüfus ve sağlık araştırması. Erişim adresi https://dhsprogram.com. 

T.C. Sağlık Bakanlığı. (2022) Sağlık yıllığı istatistikleri. Erişim adresi https://www.saglik.gov.tr/TR,84930/saglik-istatistikleri-yilliklari.html. 

TÜİK (2022). Erişim adresi https://www.tuik.gov.tr/Kurumsal/PDF_Detay