Kayıt dışı çalışma, Türkiye’de çalışma hayatı ve istihdamla ilgili önemli meselelerden birisidir. Türkiye’de ekonominin kayıt içine alınmasıyla ilgili problemler istihdamın da kayıt içine alınmasına temel teşkil etmektedir. SGK tarafından kayıt dışı istihdam “sosyal güvenlik açısından niteliği itibariyle yasal işlerde çalışarak istihdama katılan kişilerin, çalışmalarının gün veya ücret olarak ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına hiç bildirilmemesi ya da eksik bildirilmesi olarak” tanımlanmaktadır. Bu tanıma göre çalışma kaydının hiç bildirilmemesi veya eksik bildirilmesi kayıt dışılığın bileşenleridir. Türkiye’de kayıt dışı istihdam verileri, TÜİK Hanehalkı İş gücü İstatistiklerinden derlenmektedir.
Cinsiyete göre kayıt dışı istihdam oranları incelendiğinde, kadın oranlarının erkeklerden yüksek olduğu görülmektedir. 2014 yılında erkek kayıt dışı istihdam oranı yüzde 27,4 iken kadınlarda bu oran yüzde 44,8’dir. 2020 yılına geldiğimizde kadın kayıt dışı istihdam oranı bir önceki yıla göre 7,3 puan düşerek yüzde 32,5, erkek kayıt dışı istihdam oranı 2,5 puan düşerek yüzde 25,8 olmuştur. Bu düşüşte asgari ücretin yükselmesi ve kadınların ücretsiz emek işçiliğinden hizmetler sektöründe görece nitelik gerektirmeyen işlerde ücretli veya yevmiyeli çalışmaya başlamasının etkili olduğu söylenebilir.
Kayıt dışı istihdam, 2019’da yüzde 34,52’den yüzde 30,59’a düşerek neredeyse dört puanlık bir azalma göstermiştir. Bunda asgari ücretlerin yükselmesi ve piyasa ücretlerine yaklaşması etkili olmuştur. Sektörel olarak bakıldığında, kayıt dışını yükselten sektörlerin tarım ve inşaat olduğu görülmektedir. Özellikle tarımda kayıtlı çalışma oldukça azdır ve yıllar içinde bir değişim de göstermemiştir. Yani tarımda çalışanların kayıt içine alınması ile ilgili bir gelişme söz konusu olmamıştır. Benzer bir durum inşaat sektöründe çalışanlar için de geçerlidir. İnşaat istatistiklerinin sanayiden ayrıştırıldığı 2014 yılında kayıt dışı istihdam oranı yüzde 36,61 iken 2020’de bu rakam yüzde 34,72 olmuştur. Ancak 2019’daki yüzde 37,74’lük oran bu dönemde görülen en yüksek düzey olarak kayda geçmiştir. Sanayide ve hizmette kayıt dışı çalışmanın dönem içerisinde gerilediği görülmektedir. Dolayısıyla Türkiye’de kayıt dışı istihdamı yükselten tarım ve inşaatın istihdamdaki payı geriledikçe kayıt dışının da oran olarak düşeceği öngörülebilir.
Kayıt dışında çalışanların çalışma biçimlerine baktığımızda, en yüksek payı ücretli veya yevmiyeli çalışanların oluşturduğu görülmektedir. Bu grup büyük oranda inşaat sektöründeki çalışanları kapsamaktadır. Bunu müteakiben kendi hesabına çalışanlar ve ücretsiz aile işçileri gelmektedir. Kayıt dışı istihdamda çalışan bir diğer grup ise işverenlerdir. 2020 yılında kayıt dışı istihdam sayısı yüzde 15,37 azalarak 9 milyon 692 binden 8 milyon 202 bine gerilemiştir. Bunda bir miktar istihdamdaki azalma da etkili olmuştur. Zira salgın dönemindeki kapanma, fazla istihdam kaybına yol açmıştır. Gruplara göre baktığımızda ise ücretli veya yevmiyeli kayıt dışı çalışanların sayısının 3 milyon 348 binden yüzde 16,82 oranında düşerek 2 milyon 785 bine gerilediği görülmektedir. Ücretsiz aile işçilerinde bu düşüş yüzde 20,06 olarak gerçekleşmiştir. Uzunca bir süre sonra 2020’de kayıt dış istihdamdaki büyük düşüş iş gücü piyasaları ve çalışma hayatı bakımından büyük önemdedir.
Çocukların iş gücüne katılma oranları incelendiğinde, 2018 yılından bu yana bir düşüş olduğu görülmektedir. 2018 yılı yüzde 21,1 ile çocuk iş gücüne katılım oranının en yüksek düzeyde olduğu yıl olmuştur. 2014 yılından 2020 yılına uzanan periyotta erkek çocuk iş gücüne katılım oranı kız çocuklarından yüksektir. Burada kız çocuklarının ev işlerine yardım etmesi gibi geleneksel yapıya bağlı toplumsal cinsiyet rolleri göz önünde bulundurulabilir. 2020 yılında çocuk iş gücüne katılım oranı erkeklerde 5,1 puan azalarak yüzde 23,4, kızlarda 3,4 puan azalarak yüzde 8,6 olmuştur.
Türkiye’de 2000’li yılların başında kayıt dışı istihdam yarıdan fazladır. Ancak zamanla yürütülen politikalarla ve özellikle kayıt dışını yükselten tarımın istihdamdaki payının azalması ve asgari ücretlerin yükselmesiyle birlikte kayıt dışı oranı yüzde 30’lara kadar düşmüştür. Bu düşüş seyrindeki son beş yıldaki durgunluğun 2020’de yeniden düşüş yönünde bir yönelime kavuştuğu görülmektedir. Kadınlarda kayıt dışı istihdam oranı daha yüksektir. Tarımda ücretsiz aile işçisi olma ve kente göçle birlikte nitelik gerektirmeyen işlerde çalışma bu durumda etkilidir. Ancak kadınların eğitim seviyelerinin giderek yükselmesi ve hizmetler sektöründe ücretli veya yevmiyeli çalışmaya başlamaları kayıt dışı istihdam oranlarını azaltan etkenlerdendir. Çocukların iş gücüne katılım oranında ise erkekler daha yüksek bir orana sahip iken kız çocukları daha düşük bir orana sahiptir.
Bu analizi paylaş