Yükseköğretimin genişleme politikasıyla birlikte üniversite sayılarının artırılması üniversite mezunu sayısını artırmıştır. Bu durum üniversite mezunlarının istihdamıyla ilgili sorunları beraberinde getirmiştir. İşgücü piyasasının çalışanlardan beklediği niteliklerin ve becerilerin eğitim sistemi içerisinde yer almaması mezunların nitelik uyumsuzluğu sorununu beraberinde getirerek istihdamı etkilemektedir. Daha iyi bir iş imkanına sahip olma motivasyonuyla yükseköğretime rağbet artsa da Türkiye’de üniversitelerin doğrudan istihdam sağlamadığı bilinmektedir. Daha ziyade istihdam edilebilirliği artıran kurumlar olan üniversitelerin işgücü piyasası üzerinde giderek artan bir etkisi olduğu söylenebilir.
İstihdam sayısı, işgücü piyasasının mevcut ihtiyacına ve var olan işgücüne göre değişmektedir. 2020-2022 yılları arasında eğitim düzeylerine göre istihdam sayılarının farklılaştığı görülür. 2020 yılında lise altı eğitimlilerin istihdam sayısı 12 milyon 910 bin iken 2022 yılında %7’lik bir artışa 13 milyon 939 bine yükselmiştir. Lise mezunlarından 2020 yılında 2 milyon 782 bin kişi istihdam edilirken 2022 yılında %43 oranında bir artışla 3 milyon 997 bine ulaşmıştır. Yükseköğretim mezunlarının istihdam sayısı 2020 yılında 7 milyon 320 bin iken 2022 yılında %16 oranında bir artışla 8 milyon 492 bin kişiye ulaşmıştır. Bu sayılar iş piyasasının giderek eğitimlileştiğini gösterir.
2015-2022 yıllarında yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranının arttığı görülür. 2019 yılında işsizlik oranı erkeklerde bir önceki yıla göre %17 oranında yükselmiş, kadınlarda ise %15 oranında bir artış gerçekleşmiştir. Tüm yıllar içerisinde en yüksek orana sahip olan bu artışın bir sebebi olarak ekonomide kur sebepli yaşanan değişimlerin olduğu söylenebilir. 2020 yılında işsizlik oranı kadınlarda %7 oranında düşerken erkeklerde %1 oranında yükselmiştir. 2022 yılında ise kadınların bir önceki yıla göre işsizlik sayısı %3 oranında düşerek 624 bine erkeklerde ise %8 oranında bir düşüşle 449 bine gerilemiştir. Yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranlarının artması ve istihdam edilmemesi maddi ve beşeri sermaye kaybının yaşanmasına işaret ettiği söylenebilir. İşsizlik sayılarının artışı kadar işsizlik sayısının cinsiyetlere göre farklılaşması dikkat çekicidir.
2021 yılında lisans mezuniyet alanlarına göre istihdam oranın en yüksek olduğu ilk beş alan %82,7’le sağlık ve refah, %77,8’le mühendislik, imalat ve inşaat, %77,8’le eğitim, %76,7'yle bilişim ve iletişim teknolojileri olmuştur. İstihdam oranın en düşük olduğu alanlar ise %59’la sanat ve beşeri bilimler; %64’le sosyal bilimler, gazetecilik ve enformasyon ve beraberinde %65 oranıyla hizmetler alanı olarak adlandırılan ulaşım, güvenlik ve kişisel hizmet alanları gelmektedir. Bu oranlar Türkiye’de iş piyasasının pratik karşılığı olan mesleklere duyduğu ihtiyacın devam ettiğini, kariyerist mesleklerin iş piyasasında ön sıralarda yer aldığını göstermektedir.
2021 yılında üniversite mezunu gençlerin eğitim alanı ve cinsiyete göre ilk işlerini bulma sürelerinin farklılaştığı görülür. Sağlık ve refah alanları olarak tanımlanan sağlık hizmetleri ve sosyal hizmetler bölümlerinden mezun olan öğrencilerin ilk işlerini bulma süresi erkekler için 6 ay, kadınlar için 8 aydır. Bu süre 2021 yılı içerisinde iş bulma süresinin en kısa olduğu süredir. İş, yönetim hukuk olarak sınıflandırılan hukuk, kamu ve siyaset bölümlerinden mezun olan kadınların ilk iş bulma süreleri 19 ay, erkeklerin ise 17 aydır. İlk işlerinin bulunma süresi cinsiyetlere göre farklı olsa da mezunların ilk iş bulma sürelerinin alan farklılığına göre uzadığı söylenebilir.
Sağlıkçı, mühendis, bilişimci gibi yükseköğretim gerektiren meslek gruplarının piyasada daha kolay iş bulduğu bir gerçektir. İşe alım kriterlerinin sürekli olarak geliştiği Türkiye’de artık diplomanın yanı sıra diplomanın nereden alındığı, ne kadar sürede alındığı gibi eğitim hayatıyla ilgili nüanslar da işe alımlarda etkilidir. Alınan formasyon iş piyasasıyla uyumlu hale geldikçe yükseköğretimin istihdam edilebilirliği artırdığı söylenebilir. Bu anlamda, nitelikli ve uyumlu bir yükseköğretim planlamasının istihdamı artıracağı öngörülmektedir.
Kaynakça
TÜİK (2021). Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri, 2021. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yuksekogretim-Istihdam-Gostergeleri-2021-45865 adresinden erişildi.
TÜİK (2021). İşgücü İstatistikleri, 2021. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-2021-45645 adresinden erişildi.
Bu analizi paylaş