Hükümetler doğal afetlerin ortaya çıkardığı etkileri iyileştirme yönünde attıkları adımlar ile riskin yönetilmesinde önemli bir rol üstlenmektedir. Bu bakımdan yönetim birimleri, doğal afet gibi risk faktörlerine yönelik çeşitli müdahale ve iyileştirme faaliyetleri yürütmektedir. Doğal afetler söz konusu olduğunda bu tür faaliyetler iki bakımdan değerlendirilebilir. Olayın meydana geldiği süre zarfında gerçekleştirilen çalışmaları müdahale olarak tanımlayıp, daha uzun vadede afetlerin ortaya çıkardığı etkilere yönelik çalışmaları ise afet sonrası iyileştirme faaliyetleri olarak ifade edebiliriz.
Olayın gerçekleştiği zaman diliminde AFAD tarafından müdahale edilen olayların illere göre dağılımına bakıldığında 263 olayla Trabzon’un ilk sırada yer aldığı görülür. Trabzon’u Aksaray, Niğde, Kocaeli ve İstanbul gibi iller takip eder. Yine 2019 yılı içerisinde AFAD’ın müdahale ettiği olayların türüne göre dağılımına bakıldığında daha anlamlı bir değerlendirme yapmak mümkün olacaktır. Mahsur kalma, ulaşım kazası, kayıp gibi olaylar müdahale edilen türler arasında ilk sıralarda gelmektedir. Müdahale edilen olaylar arasında ne tür doğal afetlerin sıklıkla yer aldığına bakıldığında ise sırasıyla sel/su baskını, yangın ve deprem gibi doğal afetler ilk sıralarda yer almaktadır.
Doğal afetlerin ortaya çıkardığı etkileri minimum düzeye indirmek ve afetzedelerin acil temel ihtiyaçlarını karşılamak, meydana gelen hasarları asgari düzeyde çalışır hale getirebilmek için mevzuatla belirlenen esaslar çerçevesinde illere ödenekler gönderilmektedir. 2019 yılı boyunca yıkıcı etkileri bulunan doğal afetlerin gerçekleştiği illere acil ihtiyaçların karşılanması amacıyla toplamda 61 milyon 823 bin 171 lira gönderilmiştir (AFAD, 2020). Gönderilen bu ödeneklerin illere göre dağılımına bakıldığında 6,7 milyon TL ile Düzce, 5,1 milyon TL ile Trabzon ve 4,4 milyon TL ile Ordu ilk sıralarda yer almaktadır. Trabzon heyelan/kaya düşmesi ve sel/su baskını gibi doğa olaylarının en sık yaşandığı şehirlerden biridir. Bu bakımdan en fazla ödenek gönderilen şehirler arasında olması anlaşılabilir. 2019 yılının 17-18 Temmuz tarihlerinde Düzce Cumayeri ve Akçakoca’da meydana gelen sel felaketi 7 kişinin hayatını kaybetmesine ve ciddi maddi hasara yol açmıştır. Bu sebepten söz konusu dönemde acil yardım ve alt yapı hasarları için illere gönderilen ödenekler arasında Düzce ilk sıralarda yer almıştır.
4123 sayılı kanun kapsamında illerde meydana gelen doğal afet kaynaklı alt yapı hasarları için de belli bir ödenek tahsis edilmektedir. 2019 yılında alt yapı hasarlarının onarılması için çeşitli illere 468 milyon 649 bin TL gönderilmiştir (AFAD, 2020). Bu ödeneğin iller bazında dağılımına bakıldığında 88,3 milyon TL ile Ordu ilk sırada yer alır. Ordu’yu 46,7 milyon TL ile Düzce ve 24,4 milyon TL ile Batman takip eder. Ordu bulunduğu coğrafya ve iklim özellikleri sebebiyle sel/su baskını gibi doğa olaylarının sık yaşandığı bir il olması sebebiyle alt yapı ödenekleri fazladır.
Doğal afetlerin sebep olduğu yıkıcı etkilere maruz kalan konut sahiplerine yönelik ne şekilde yardım yapılacağı, yardımın miktarının ne olacağı, istekliler arasında gözetilecek sıra esasları ve inşa edilecek binaların yerleri, sayıları ve tipleri gibi çeşitli hususlar AFAD’ın yetki ve sorumlulukları dahilindedir (AFAD, 2020). AFAD bu doğrultuda mağdur olan konut sahiplerinin mağduriyetini gidermeye yönelik çeşitli yöntemler benimsemiştir. Bu yöntemler evini yapana yardım (EYY) yöntemi, hazır konut temini için kredilendirme yöntemi, ihale yöntemi ve TOKİ aracılığıyla konut temini şeklinde sıralanabilir.
2019 yılı boyunca bu yöntemlerden hangilerinin ne sıklıkla tercih edildiğine bakıldığında yapılan konutlar arasında EYY yöntemiyle yapılanların oranının yüzde 78 olduğu görülür. EYY yöntemini yüzde 13 ile hazır konut temini ve yüzde 9 ile TOKİ aracılığıyla konut temini takip etmektedir. EYY yönteminin daha az masraflı olması en sık tercih edilen yöntem olmasının sebeplerindendir. Konut teminlerinin illere göre dağılımı göz önünde bulundurulduğunda 2019 yılı içerisinde 40 farklı şehirde yapılan/alınan konutlardan 400’ünün Diyarbakır’da, 112’sinin Sivas’ta ve 70’inin de Iğdır’da yer aldığı görülür.
Kaynakça:
AFAD, (2020). Afet yönetimi kapsamında 2019 yılına bakış ve doğa kaynaklı olay istatistikleri. 12 Ocak 2023 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/e_Kutuphane/Kurumsal-Raporlar/Afet_Istatistikleri_2020_web.pdf adresinden erişildi.
Not: Bu analiz yazısı AFAD’ın Afet yönetimi kapsamında 2019 yılına bakış ve doğa kaynaklı olay istatistikleri raporundan hareketle Hanife Kalkan tarafından kaleme alınmıştır.
Bu analizi paylaş