Zorbalık, belirli bir saldırgan davranış türü olarak bir kişinin kendisini savunmada zorluk çeken bir başka kişiye kasıtlı olarak ve tekrar tekrar zarar vermesi ve rahatsız etmesi gibi istenmeyen, olumsuz eylemler olarak tanımlanabilir (Olweus, 1993; akt, OECD-PISA, 2018). Bu şiddet içeren davranışlar bir öğrencinin okul hayatını uzun süreli olarak etkileyebildiği gibi fiziksel ve duygusal sonuçları olan kalıcı hasarlara da yol açabilir. Yapılan çalışmalarda zorbalık çeşitlerinin cinsiyete göre farklılık gösterdiği belirlenmiştir. Buna göre erkekler doğrudan zorbalığa maruz kalırken kız öğrenciler dolaylı zorbalığa maruz kalmaktadırlar.
Aynı zamanda eğitim kademesi alt seviyedeyken fiziksel zorbalığın yaygın olduğunu görülürken, üst kademelere çıkıldığında ise sözel zorbalığın yaygınlaştığı belirtilmektedir (Özdinçer Arslan ve Savaşer, 2009). Okullarda zorbalık, öğrencilerin psikolojik iyi oluşunu ve okula devamlılığını sağlamada ele alınması gereken önemli konulardan biridir. Bu kısımda PISA-2018’in 15 yaşındaki öğrencilerden topladığı zorbalıkla ilgili veriler OECD ülkeleri ile kıyaslamalı bir şekilde ele alınmıştır.
Okulda sıkça zorbalığa uğrayan öğrencilerin oranı şekilde verilmiştir. OECD ortalamasının yüzde 7,8 olarak hesaplandığı göstergede Türkiye yüzde 8,9 değeri ile OECD ortalamasının üzerinde kalmıştır. Öğrencilerin sıkça zorbalığa uğradığı ülkeler Yeni Zelanda, Avustralya, Kolombiya ve Letonya olurken zorbalığın en az olduğu ülkeler Hollanda, Japonya ve İzlanda olmuştur. Diğer şekilde okulda herhangi bir zorbalık eylemine maruz kalan öğrencilerin oranı verilmiştir. Buna göre Türkiye yüzde 24,1 ile yüzde 22,7 olan OECD ortalamasının üzerinde kalmıştır. Zorbalığı genel olarak tasvir eden bu iki göstergede Türkiye’de zorbalığın yaygın olduğu, OECD ülkeleri ortalamasından yüksek olan oranlardan da anlaşılabilir.
Zorbalıkla ilgili daha spesifik göstergelerden birisi olan okulda hakkında dedikodu yapılan öğrencilerin oranları şekilde gösterilmiştir. Buna göre Türkiye yüzde 12,6, OECD ortalaması ise yüzde 10,5 oranlarına sahiptir. Burada da Türkiye’nin OECD ülkelerinden yüksek bir değere sahip olduğu görülmektedir. Diğer ülkelere bakıldığında ise en az orana sahip olan ülkeler Kore, Japonya ve İzlanda olurken en yüksek orana sahip ülkeler Kolombiya, Letonya ve Slovak Cumhuriyeti’dir. Zorbalığın fiziksel boyutunu barındıran okulda fiziksel şiddete maruz kalan öğrencilerin oranı grafikte verilmiştir. Buna göre Türkiye, yüzde 8,5 ile OECD ortalaması olan yüzde 7’nin üzerinde bir değere sahip olmuştur.
Okulda eşyaları alınan veya zarar gören öğrencilerin oranları da grafikte verilmiştir. Burada Türkiye yüzde 8,7 değeri ile yüzde 6,6 olan OECD ortalamasının üzerinde kalmıştır. Bu bağlamda, Kore, Japonya, Hollanda, İzlanda, Finlandiya ve Belçika gibi ülkelerde zorbalığın bu alt göstergesi en az değerlere sahip olmuştur. Diğer şekilde sözel zorbalığın bir göstergesi verilmiştir. Okulda tehdit edilen öğrencilerin oranının verildiği grafikte Türkiye yüzde 8,6 ile yüzde 6,2 olan OECD ortalamasının üzerinde kalmıştır. Okullarda yaygın olarak görülen diğer bir sözel zorbalık göstergesi, okulda dalga geçilen öğrencilerdir. Buna göre Türkiye yüzde 12,8 ile yüzde 13,7 olan OECD ortalamasının altında kalmıştır. Diğer göstergelerde oranları daha düşük olan Japonya ve Letonya gibi ülkeler, “dalga geçme” ile ilgili olan bu zorbalık türünde yüksek oranlara sahiptir.
Dışlanma ile ilgili bir grafik olan okulda dışlanan öğrencilerin oranları verilmiştir. Bu grafiğe göre Türkiye yüzde 10,7 ile yüzde 8,7 olan OECD ortalamasının yüzde 2 gibi bir farkla üstünde kalmıştır. Dışlanmanın yaygın olduğu, diğer göstergelere nispeten daha yüksek oranlardan da okunabilir. Türkiye zorbalık türlerinin dalga geçme dışında hepsinde OECD ortalamasının üzerinde puan almıştır. Buradan hareketle Türkiye’de zorbalığın okullarda yaygın olduğu sonucuna varılabilir. Ancak genel olarak PISA verilerinin sadece bir yaş grubu (15 yaş) odaklı toplandığını, diğer eğitim kademelerinde zorbalığın durumlarını yansıtmadığını tekrar belirtmekte fayda vardır.
Kaynakça
OECD-PISA. (2018). PISA results 2018 (Volume III) what school life means for students’ lives, chapter 2 bullying. 13 Aralık 2021 tarihinde https://www.oecd-ilibrary.org/sites/cd52fb72- en/index.html?itemId=/content/component/cd52fb72-en adresinden erişildi.
Özdinçer Arslan, S. Ö. ve Savaşer, S. (2009). Okulda zorbalık. Milli Eğitim Dergisi, 39(184), 218-227.
Bu analizi paylaş